1. Plagiat ta’rifi va shakllari

Plagiat — boshqa shaxsning nashr etilgan yoki etilmagan so‘zlari, g‘oyalari, usullari, ma’lumotlari, natijalari, tasvirlari, jadvallari, kodi, algoritmlari, modellari yoki boshqa intellektual hissasini manbani lozim darajada ko‘rsatmasdan o‘ziniki sifatida taqdim etish.

Plagiatga quyidagilar kirishi mumkin:

• iqtibos ekanini belgilamasdan va manbaga havola bermasdan bevosita ko‘chirish;
• ifodalar, dalillash tuzilishi yoki original tahlilni manbani ko‘rsatmasdan haddan tashqari yaqin shaklda takrorlash;
• boshqa shaxs materialini tarjima qilib, original sifatida ko‘rsatish;
• tadqiqot g‘oyasi, so‘rov vositasi, kodlash sxemasi, usuli, talqini yoki xulosasini o‘zlashtirish;
• boshqa shaxsning intervyulari, dala qaydlari, statistik natijalari yoki tahliliy jadvallaridan manbani ko‘rsatmasdan foydalanish;
• rasmlar, jinoyatchilik xaritalari, diagrammalar, fotosuratlar va sxemalarni zarur manba ko‘rsatishsiz ko‘chirish yoki moslashtirish;
• boshqa shaxs ma’lumotlari, dasturi, kodi, xavfni baholash algoritmlari yoki hisoblash modellarining kelib chiqishini ko‘rsatmasdan foydalanish;
• taqriz, yozishma yoki hamkorlik davomida olingan nashr etilmagan yoki maxfiy materiallarni o‘zlashtirish.

Alohida so‘zlarni almashtirish, gaplarni qayta tartiblash, tarjima qilish, qayta chizish yoki rasmiylashtirishni o‘zgartirish mustaqil intellektual hissa yaratmaydi va manbani ko‘rsatish majburiyatini bekor qilmaydi. To‘qima, aloqasiz yoki chalg‘ituvchi havolalar ham halollik talablarini buzadi, lekin har bir bunday holat plagiat emas; ehtimoliy soxta manbalar va iqtiboslar bilan manipulyatsiya tegishli siyosatlar bo‘yicha ko‘riladi.

Manbani ko‘rsatish va foydalanish ruxsati

To‘g‘ri iqtibos keltirish va materialni qayta berish huquqi — alohida talablar. Havolaning o‘zi zarur ruxsat yoki litsenziyaga rioya qilishni almashtirmaydi; ruxsat manbani tan olishdan ozod etmaydi. Moslashtirishda asl material va o‘zgarish xususiyati ko‘rsatiladi. Materialning ochiq mavjudligi undan foydalanish shartlari yo‘qligini anglatmaydi.

Huquqiy manbalar va kriminologik tadqiqot materiallari

Normativ hujjatlar, sud qarorlari, rasmiy hisobotlar va statistik nashrlardan iqtiboslar muallif tahlilidan aniq ajratiladi. Muayyan manba hamda tegishli hollarda modda, band, sahifa, sana yoki foydalanilgan tahrir ko‘rsatiladi. So‘zma-so‘z parcha qo‘shtirnoq yoki alohida iqtibos bloki bilan belgilanadi. O‘zga manbadan olingan qonun sharhini o‘z talqini sifatida ko‘rsatish mumkin emas.

Manbaning ommaviyligi manbani ko‘rsatish va ishtirokchilarni himoya qilish talablarini bekor qilmaydi. Intervyu, sud ishi yoki boshqa sezgir materialga havola berishda mumkin bo‘lgan shaxssizlantirilgan belgi qo‘llanadi; havolani rasmiylashtirish uchun shaxsni aniqlovchi ma’lumot oshkor etilmaydi. Kelib chiqishning zarur tasdiqlari tahririyat bilan himoyalangan kanal orqali kelishiladi.

2. O‘z-o‘zini plagiat qilish va matndan qayta foydalanish

Mualliflar ilgari nashr etilgan o‘z ishlaridan sezilarli qayta foydalanishni oshkor qiladilar va havola beradilar. Ushbu siyosatda «o‘z-o‘zini plagiat qilish» oldingi tadqiqotni rivojlantirishni taqiqlashga emas, chalg‘ituvchi qayta foydalanishga tegishli.

Nomaqbul amaliyot quyidagilarni o‘z ichiga olishi mumkin:

• oldingi matnning muhim qismlarini oshkor qilmasdan takrorlash;
• ilgari nashr etilgan ma’lumotlar yoki natijalarni yangi deb taqdim etish;
• mazmunan ayni maqolani oshkora kelishilgan asos bo‘lmasdan boshqa tilda qayta nashr etish;
• rasmlar, jadvallar, kod yoki tadqiqot vositalaridan havolasiz va zarur ruxsatsiz qayta foydalanish;
• tadqiqotni mazmunan sezilarli takrorlanadigan maqolalarga sun’iy ajratib, natijalarning to‘liqligi yoki mustaqilligini buzib ko‘rsatish;
• oldingi maqola, konferensiya materiali, dissertatsiya, hisobot, preprint yoki bog‘liq qo‘lyozma bilan muhim moslikni yashirish.

Standart usul tavsifining cheklangan takrorlanishi zarur, shaffof hamda iqtibos, mualliflik huquqi va litsenziya talablariga mos bo‘lsa, ruxsat etilishi mumkin. Bu oldingi natijalar yoki xulosalarni yangi deb ko‘rsatishni oqlamaydi. Jamoaviy ish matnini faqat o‘ziniki hamda hammualliflar yoki huquq egasi huquqlaridan xoli deb hisoblash mumkin emas.

Preprint, dissertatsiya yoki hisobot avtomatik ravishda nomaqbul takroriy nashr deb hisoblanmaydi. Topshirishda mualliflar bog‘liq ishlarning havolalari yoki mavjud nusxalarini berib, moslik, o‘zgarishlar va yangi hissani tushuntiradilar. Mumkinligi jurnal qoidalari va material xususiyatiga ko‘ra baholanadi. Tarjima qilingan ikkilamchi nashr aloqador tahririyatlar bilan oldindan kelishuv, aniq belgilash va zarur huquqlarni talab qiladi.

Umumiy ma’lumotlar bazasini qayta tahlil qilish mustaqil ilmiy savol yoki tahliliy hissa bo‘lsa, kelib chiqish va takrorlanish oshkor etilsa, oldingi natijalarga havola berilsa hamda yangi kuzatuvlar haqida yolg‘on da’vo qilinmasa, mumkin. Ayni yoki sezilarli mos keladigan qo‘lyozma bir vaqtda bir nechta jurnalga topshirilmaydi.

3. O‘xshashlikni tekshirish va baholash

Tekshiruv quyidagi bosqichlarda o‘tkazilishi mumkin:

• dastlabki topshirishda;
• taqrizga yuborishdan oldin;
• jiddiy qayta ishlashdan keyin;
• yakuniy qabul yoki nashrdan oldin;
• nashrdan keyin aniq xabar yoki asosli gumon bo‘lsa.

Jurnal qabul qilish, rad etish yoki plagiat deb topish uchun yagona avtomatik o‘xshashlik chegarasini belgilamaydi. To‘g‘ri rasmiylashtirilgan iqtibos ham moslik berishi mumkin; hisobot baholashni almashtirmaydi, baholanadigan parchalarni topishga yordam beradi. Ko‘rsatkichning bunday talqini Turnitin qo‘llanmasida ham tushuntirilgan.

Baholashda muharrir quyidagilarni hisobga oladi:

• haqiqiy manba aniqlangani va to‘g‘ri ko‘rsatilgani;
• so‘zma-so‘z iqtibos, jumladan tarjima iqtibosi belgilanganligi;
• mosliklar hajmi, jamlanishi va ilmiy ahamiyati;
• ularning metodologiya, natijalar, muhokama yoki xulosalarda joylashgani;
• standart terminologiya, huquqiy norma yoki muqarrar tartib tavsifi bilan bog‘liqligi;
• mualliflarning oldingi ishidan kelib chiqqani va bu holat oshkor etilgani;
• g‘oyalar, tasvirlar, ma’lumotlar, kod, vositalar va natijalardan qayta foydalanilgani;
• o‘quvchida tadqiqot originalligi va mustaqilligi haqida noto‘g‘ri tasavvur paydo bo‘lishi mumkinligi.

Adabiyotlar ro‘yxati, to‘g‘ri iqtiboslar, standart bayonotlar, tashkilot nomlari, umumqabul qilingan terminlar, formulalar va zarur usul tavsiflari alohida baholanishi mumkin. Hisobotdan chiqarilgan mosliklar asoslantiriladigan bo‘lishi kerak: ular muammoli parchani yashirish uchun qo‘llanmaydi. Tekshirilgan versiya, sana, muhim sozlamalar yoki istisnolar, muharrir xulosasi va keyingi harakat asosi qayd etiladi.

Past foiz qisqa, ammo muhim xulosa, g‘oya, jadval yoki algoritm o‘zlashtirilganini istisno qilmaydi. Yuqori foiz to‘g‘ri iqtiboslar, oshkor qilingan preprint yoki oldingi versiyani aks ettirishi mumkin. Bir nechta manba bilan moslikda ularning kelib chiqishi va xronologiyasi tekshiriladi; dastur birinchi ko‘rsatgan manba avtomatik ravishda asl manba hisoblanmaydi.

Avtomatik tekshiruv cheklovlari va maxfiylik

Matnni taqqoslash tarjima plagiati, g‘oya, ma’lumot, tasvir yoki mavjud bazaga kirmagan material o‘zlashtirilishini aniqlamasligi mumkin. Zaruratda qo‘lda taqqoslash va mustaqil soha ekspertizasi qo‘llanadi. Moslik topilmagani, tashqi xizmat sertifikati yoki muallif bayonoti tahririy ko‘rib chiqishni almashtirmaydi.

Fayllar tashqi tizimga yuborilishidan oldin tahririyat maxfiylik, saqlash, bazaga kiritish va kirish shartlarini baholaydi. Foydalanish cheklangan materiallar, shaxsiy ma’lumotlar va ishtirokchilar identifikatorlari ruxsat etilmagan xizmatlarga yuklanmaydi. Mumkin bo‘lgan shaxssizlantirilgan versiya yoki cheklovlari qayd etilgan xavfsiz muqobil tekshiruv qo‘llanadi. Shaxssizlantirish tekshiriladigan masalani yashirmasligi yoki ilmiy mazmunni o‘zgartirmasligi kerak.

4. Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar quyidagilarni ta’minlaydilar:

• qo‘lyozma mustaqil va haqqoniy tavsiflangan hissani taqdim etishi;
• manbalar aniq va to‘liq ko‘rsatilishi;
• bevosita va tarjima iqtiboslari aniq belgilanishi;
• qayta bayon qilingan material va olingan g‘oyalarga zarur havolalar berilishi;
• ruxsatlar va litsenziya shartlariga rioya etilishi;
• bog‘liq nashrlar, preprintlar va oldingi versiyalar oshkor etilishi;
• qayta ishlatilgan matn, ma’lumot, tasvir, jadval, kod, model va vositalar ko‘rsatilishi;
• bibliografik manbalar haqiqiy, aloqador va tekshirilgan bo‘lishi;
• maxfiy yoki nashr etilmagan materialdan noqonuniy foydalanilmasligi;
• barcha hammualliflar qo‘lyozma bilan tanishib, topshirishni ma’qullashi.

Yozishmalar uchun mas’ul muallif tahririyatga javoblarni muvofiqlashtiradi, lekin har bir hammuallif o‘z hissasi uchun mas’ul bo‘lib qoladi va shubhalarni aniqlashtirishga yordam beradi. Muhim oshkor qilinmagan o‘zlashtirish aniqlansa, mualliflar tahririyatni o‘z vaqtida xabardor qilib, ilmiy qaydni tuzatishga ko‘maklashadilar.

Ko‘rinmas matn, almashtirilgan belgilar, ataylab qilingan xatolar, ko‘chirilgan matn o‘rnidagi tasvirlar, chalg‘ituvchi rasmiylashtirish yoki avtomatik qayta ifodalash orqali mosliklarni yashirishga urinish taqiqlanadi. Til tahriri yoki texnik o‘zgartirishning o‘zi manipulyatsiyani isbotlamaydi; muayyan harakat, kontekst va tekshiruvga ta’siri baholanadi.

Sun’iy intellekt

Sun’iy intellektdan o‘zlashtirilgan mazmunni yashirish, yolg‘on manba ko‘rsatish yoki havolalarni to‘qish uchun foydalanish mumkin emas. Mualliflar sun’iy intellekt yordamida yaratilgan yoki tahrirlangan har qanday matnning originalligi, mazmuni va manbalarini tekshiradilar hamda muhim foydalanishni jurnal qoidalari bo‘yicha oshkor qiladilar. Sun’iy intellekt muallif bo‘la olmaydi; javobgarlik insonlarda qoladi.

Sun’iy intellekt detektori ko‘rsatkichi plagiat ko‘rsatkichi emas va o‘z-o‘zidan sun’iy intellekt ishlatilgani yoki qoidabuzarlikni isbotlamaydi. Ruxsat etilgan til yordami iqtibos majburiyatidan ozod qilmaydi. Nashr etikasi siyosati va Mualliflik tamoyillari qo‘llanadi; alohida sun’iy intellekt siyosati tasdiqlanib e’lon qilingach amal qiladi.

5. Tahririy choralar

Har qanday gumon Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni ko‘rib chiqish siyosati bo‘yicha mazmunan, xolis va maxfiy baholanadi. Aloqador mualliflarga odatda aniq parchalar, manbalar va shubha asoslari bildiriladi hamda javob uchun oqilona imkoniyat beriladi. Dalillar javob berishga yetarli hajmda, boshqa shaxsning maxfiy ma’lumotini keraksiz oshkor qilmasdan taqdim etiladi.

Baholovchida manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmasligi kerak. Muharrir, tahririy organ a’zosi, Bosh muharrir yoki institutga oid ishlar belgilangan siyosatlar asosida mustaqil ko‘riladi; manfaatdor shaxs o‘z ishining baholovchisini tanlamaydi va natijani nazorat qilmaydi. Muallif mavqeyi, muassasasi, to‘lov yoki undan ozod etilganlik qarorga ta’sir etmaydi.

Nashrdan oldin

Iqtibos yoki olingan materialni belgilashdagi cheklangan, tuzatiladigan xatolar qayta ishlash uchun qaytarishga sabab bo‘lishi mumkin. Faqat umumiy foizni kamaytirish emas, manbani ko‘rsatish, originallik yoki huquqqa oid aniq muammo bartaraf etiladi. Jiddiy o‘zlashtirishni havola qo‘shish yoki yuzaki qayta ifodalash orqali avtomatik tuzatilgan deb hisoblab bo‘lmaydi. Zaruratda qayta ishlangan versiya yana tekshiriladi.

Jiddiy plagiat alomatlari bo‘lsa, jurnal:

• ko‘rib chiqishni to‘xtatib, tegishli materiallarni saqlashi;
• izohlar va kelib chiqishning mumkin bo‘lgan tasdiqlarini so‘rashi;
• mustaqil ekspert bahosini olishi;
• javob baholangach yetarli asoslar bilan qo‘lyozmani rad etishi;
• barcha mualliflarni va zaruratda vakolatli muassasani xabardor qilishi;
• bog‘liq qo‘lyozmalar ham ta’sirlangan deb hisoblashga aniq asos bo‘lsa, ularni tekshirishi;
• Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni ko‘rib chiqish siyosati bo‘yicha mutanosib choralar qo‘llashi mumkin.

Qabuldan keyin, ammo nashrdan oldin muhim asosli xavotir tayyorlashni to‘xtatish va baholashdan so‘ng qabul qarorini bekor qilishga olib kelishi mumkin. Noaniq ayblov qabulni avtomatik bekor qilmaydi. Muallifning qo‘lyozmani qaytarib olishi alohida halollik tekshiruvini tugatmaydi. Rollari baholanmasdan barcha hammualliflar avtomatik ayblanmaydi.

Nashrdan keyin

Dalillar va ishga ta’siriga qarab quyidagilar mumkin:

• tuzatish — aniq kamchilikni to‘g‘ri bartaraf etish mumkin va ish asosan ishonchli bo‘lib qolsa;
• tahririyatning xavotir bildirish bayonoti — jiddiy tekshiriladigan masala hali hal bo‘lmagan va o‘quvchilarni ogohlantirish zarur bo‘lsa;
• retraksiya — plagiat nashrning originalligi, yaxlitligi yoki ishonchliligiga jiddiy putur yetkazsa va tuzatish yetarli bo‘lmasa.

Nashr choralari uchun o‘zlashtirish xususiyati va ahamiyati, aloqador shaxslar huquqlari va dalillar hisobga olinadi. Qasd aniqlanmaganligi ilmiy qaydni tuzatishdan ozod etmaydi; gumonning o‘zi isbotlangan qoidabuzarlikni anglatmaydi. Tahririyat o‘z vakolatidan tashqaridagi faktlarni aniqlashda vakolatli organ o‘rnini bosmaydi.

Songa kiritilishidan oldin onlayn chiqqan maqola nashr etilgan hisoblanadi. Bildirishnomalar aniq belgilanib maqolaga bog‘lanadi, o‘zgarishlar va tarix saqlanadi. Retraksiyada barcha mavjud shakllar belgilanadi; asosli tahririy chora har bir muallif roziligiga bog‘liq emas. Shaxsni oshkor qilish xavfi bor mazmun Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni ko‘rib chiqish siyosati bo‘yicha hujjatlashtirilgan holda cheklanishi mumkin, lekin nashr qaydi izsiz o‘chirilmaydi.

6. Shikoyatlar va apellatsiyalar

Ehtimoliy plagiat haqida muallif, o‘quvchi, taqrizchi, huquq egasi, muassasa yoki boshqa shaxs xabar berishi mumkin. Anonim murojaatlar aniq tekshiriladigan ma’lumot bo‘lsa, ko‘rib chiqiladi. Maqola yoki qo‘lyozma ID raqami, taqqoslash manbasi, bahsli parchalar va shubha asoslarini ko‘rsatish maqsadga muvofiq. Halol xabar berish qasos choralariga sabab bo‘lmaydi.

Hisobot bahosi yoki plagiat haqidagi xulosa yuzasidan nizo bo‘lsa, Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati qo‘llanadi. Muhim faktik yoki protsessual xato, manfaatlar to‘qnashuvi yoki e’tibordan chetda qolgan dalil ko‘rsatilib, natijaga ta’siri tushuntiriladi. Norozilik yoki qayta ishlashdan keyingi foiz kamayishining o‘zi yetarli emas.

Tahririy apellatsiyaning odatiy muddati — qaror olinganidan keyin 30 kalendar kun; asoslangan istisnolar mumkin. Qayta ko‘rib chiqishni dastlabki qarorda qatnashmagan mustaqil shaxs olib boradi. Odatiy qayta ko‘rib chiqishlar soni va yangi muhim ma’lumot asosida ishni qayta ochish mazkur siyosat bilan tartibga solinadi. Nashr etilgan ish ishonchliligiga oid jiddiy xabarlar uchun qat’iy murojaat muddati belgilanmaydi.

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga, dastlabki mazmunli javob yoki keyingi tartib izohini imkon qadar 30 kalendar kun ichida berishga va davom etayotgan ish haqida odatda kamida har 30 kalendar kunda xabar berishga intiladi. Bular aloqa mo‘ljallari, tekshiruvni tugatish kafolati emas. Xabar, shikoyat yoki apellatsiyani ko‘rib chiqish uchun alohida yig‘im olinmaydi.

7. Siyosatni boshqarish

Tashkil etish uchun Bosh muharrir mas’ul, uning ishtiroki yoki manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan ishlar bundan mustasno; ularda mustaqil vakolatli shaxs ish yuritadi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti ta’sischi va nashriyot sifatida tahririy mustaqillikni saqlab, resurslar va xavfsiz saqlashni ta’minlaydi. Hisobotlar, izohlar, chetlashtirishlar va qarorlar kirish hamda saqlash muddatlarining hujjatlashtirilgan qoidalari bo‘yicha saqlanadi; tugallanmagan ish materiallari yo‘q qilinmaydi.

Siyosat tasdiqlanib saytda joylashtirilgach kuchga kiradi. Tasdiqlash, kuchga kirish va o‘zgarishlarning haqiqiy sanalari e’lon qilingan tahrirda ko‘rsatiladi. Uch til versiyasi muvofiq yangilanadi. Oldingi harakatlarni baholashda o‘sha paytdagi qoidalar hisobga olinadi; originallik va ishonchlilikka oid jiddiy masalalar tekshirilishda davom etadi.

Aloqa: jurnal saytidagi amaldagi tahririyat kontaktlari; murojaatni yetkazish uchun ta’sischi va nashriyotning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Birinchi xabarda yopiq jinoyat ishlari, ishtirokchilar identifikatorlari yoki boshqa sezgir dalillar bo‘lmasligi kerak. Ularning mavjudligi qisqacha bayon qilinib, keyin xavfsiz kanal kelishiladi. Ish Bosh muharrir yoki institutga tegishli bo‘lsa, manfaatdor shaxs nazoratisiz mustaqil ko‘rib chiqishga topshirish so‘raladi.

Siyosat jurnalning nashr etikasi, mualliflik, manfaatlar to‘qnashuvi, taqriz, qoidabuzarliklar haqidagi arizalar, shikoyatlar va apellatsiyalarga oid qoidalari bilan birga qo‘llanadi. COPE Core Practices va COPE, DOAJ, OASPA hamda WAMEning qo‘shma shaffoflik tamoyillari metodologik yo‘nalish beradi. Bu havolalar a’zolik yoki indeksatsiyani anglatmaydi; texnik hisobot mustaqil tahririy qarorni almashtirmaydi.