1. Qoidabuzarlik ta’rifi

Ushbu siyosatda tadqiqot va nashr etikasining buzilishi deganda amaldagi etik qoidalarga zid bo‘lgan hamda tadqiqotning ishonchliligi, originalligi, shaffofligi, ishtirokchilar huquqlari yoki nashr jarayonining halolligiga jiddiy ta’sir etadigan xatti-harakat tushuniladi. Baholashda qasd, xavfni ongli ravishda mensimaslik, jiddiy beparvolik va tuzatilishi mumkin bo‘lgan xato farqlanadi. Bu tahririy ta’rif huquqiy baho yoki vakolatli muassasa xulosasining o‘rnini bosmaydi.

Bexosdan yo‘l qo‘yilgan xato, asoslangan ilmiy kelishmovchilik, usulning cheklovi yoki boshqacha talqin o‘z-o‘zidan insofsiz amaliyot isboti emas. Biroq jiddiy xato qasd mavjudligidan qat’i nazar tuzatish yoki retraksiyani talab qilishi mumkin. Ilmiy qaydni tuzatish shaxsiy aybni aniqlashga bog‘lab qo‘yilmaydi.

2. Qoidabuzarlik turlari

Quyidagi ro‘yxat barcha holatlarni qamrab olmaydi. Har bir holat dalillar, sharoit, jiddiylik va nashr yoki tadqiqot ishtirokchilariga ta’sirini hisobga olgan holda baholanadi.

Plagiat

Boshqa shaxsning matni, g‘oyasi, usuli, ma’lumotlari, tasviri, kodi yoki boshqa intellektual hissasini manbani lozim darajada ko‘rsatmasdan o‘zlashtirish, jumladan havolasiz yaqin mazmunda qayta bayon qilish va tarjima qilish. O‘z matnidan sezilarli darajada qayta foydalanganini yashirish hamda taqriz jarayonida olingan nashr etilmagan materialni o‘zlashtirish ham tekshiriladi.

Ruxsat etilgan qayta foydalanish, aniq belgilangan iqtibos va standart metodologik ifodalarning cheklangan mosligi avtomatik ravishda plagiat deb hisoblanmaydi. Matn o‘xshashligi foizi yoki avtomatik detektor natijasi o‘z-o‘zidan qoidabuzarlikni aniqlamaydi; muharrir muayyan parchalar, manbalar va foydalanish shartlarini baholaydi.

Fabrikatsiya

Mavjud bo‘lmagan kuzatuvlar, intervyular, anketalar, jinoyat ishlari, statistik qaydlar, hisob-kitoblar, natijalar, manbalar yoki iqtiboslarni yaratib, ularni haqiqiy deb taqdim etish. Sintetik ma’lumotlar va modellashtirish ularning kelib chiqishi va maqsadi ochiq ko‘rsatilganda qo‘llanishi mumkin; ularni ishtirokchilar yoki jinoyatlar haqidagi haqiqiy ma’lumot sifatida ko‘rsatish mumkin emas.

Falsifikatsiya

Ma’lumotlar, tadqiqot qaydlari, tartiblar, tahlil kodi yoki natijalarni o‘zgartirish yoxud o‘quvchini chalg‘itadigan muhim ma’lumotni yashirish. Bunga intervyu matnini buzib ko‘rsatish, jinoyat toifalarini almashtirish, tanlanmani asossiz o‘zgartirish yoki oldindan istalgan xulosani olish uchun kuzatuvlarni chiqarib tashlash misol bo‘ladi.

Tasvirlar, grafiklar va ma’lumotlarni nomaqbul o‘zgartirish

Muhim elementlarni yashirish yoki qo‘shish, tasvirlar va ma’lumotlar to‘plamlarini oshkor qilmasdan takrorlash, o‘zaro bog‘liq kuzatuvlarni mustaqil deb ko‘rsatish, masshtablar, maxrajlar, vaqt oraliqlari, xarita chegaralari, noaniqlik baholari yoki vizual tasvirlarni buzib ko‘rsatish taqiqlanadi. Ruxsat etilgan texnik o‘zgartirishlar tavsiflanadi va ma’lumot mazmunini o‘zgartirmaydi. Shaxssizlantirish natijalar haqida noto‘g‘ri tasavvur yaratmasligi kerak.

Takroriy yoki ortiqcha nashr

Mazmunan sezilarli darajada takrorlanadigan ishni bu holatni oshkor qilmasdan, ilmiy asos va zarur o‘zaro havolalarsiz nashr etish qoidabuzarlik bo‘lishi mumkin. Mualliflar bog‘liq maqolalar, preprintlar, dissertatsiyalar, hisobotlar, konferensiya materiallari va umumiy ma’lumotlardan foydalanishni bildiradilar. Preprint yoki dissertatsiya avtomatik ravishda nomaqbul takroriy nashr hisoblanmaydi; qarorda jurnal qoidalari va takrorlanish xususiyati hisobga olinadi.

Bir vaqtda topshirish

Bir xil yoki mazmunan sezilarli darajada mos keladigan qo‘lyozma bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalda ko‘rib chiqilmasligi kerak. Bog‘liq ishni oshkor qilish ayni maqolani parallel topshirishga ruxsat bermaydi.

Tadqiqotni nomaqbul qismlarga ajratish

Yagona tadqiqotni bir-biridan juda kam farq qiladigan nashrlarga sun’iy ajratish takrorlanishni yashirsa, natijalarning to‘liqligini buzsa yoki dalillarning mustaqilligini bo‘rttirsa, nomaqbul amaliyot hisoblanadi. Umumiy bazaning mazmunan mustaqil tahlillari farqlari tushuntirilganda va bog‘liq ishlarga ochiq havolalar berilganda mumkin.

Mualliflik va hissa bilan bog‘liq buzilishlar

Sovg‘a, faxriy, yashirin, sotib olingan va majburiy mualliflik; mezonlarga javob beruvchi shaxsni chiqarib tashlash; yetarli hissasiz kiritish; rol haqida yolg‘on bayonot; barcha mualliflar roziligisiz topshirish; mualliflar tarkibi yoki tartibini ruxsatsiz o‘zgartirish ko‘rib chiqiladi. Jurnalning Mualliflik tamoyillari qo‘llanadi. Tahririyat hissa haqidagi nizoni taxminlar bilan hal qilmaydi; zaruratda faktlarni mustaqil institutsional tekshirish so‘raladi.

Oshkor qilinmagan manfaatlar to‘qnashuvi

Moliyaviy, institutsional, kasbiy, akademik yoki shaxsiy aloqalarning muhim qismini oshkor qilmaslik Manfaatlar to‘qnashuvi siyosati bo‘yicha baholanadi. Manfaatning mavjudligi qoidabuzarlikni isbotlamaydi; oshkor qilish majburiyati, ma’lumotning to‘liqligi, chetlashtirish zarurati hamda ishonchlilik yoki tartibning adolatliligiga ta’siri tekshiriladi.

Iqtiboslar bilan manipulyatsiya

Majburiy aloqasiz havolalar, ko‘rsatkichlarni oshirish uchun kelishilgan o‘zaro iqtiboslar, asossiz o‘z-o‘zidan iqtibos keltirish, soxta manbalar hamda muayyan muallif, jurnal yoki muassasa foydasiga bosim o‘tkazish taqiqlanadi. Ilmiy jihatdan zarur manbani tavsiya qilish manipulyatsiya emas. Iqtibos keltirilgan material tekshiriladi; asl manba mavjud bo‘lmasa, ikkilamchi manba orqali iqtibos keltirilgani ko‘rsatiladi.

Taqriz jarayoni bilan manipulyatsiya

Taqrizchining soxta shaxsi yoki aloqa ma’lumotlari, muallif boshqaradigan manzillar, soxta taqrizlar, til biriktirish, taqriz muallifligini noto‘g‘ri ko‘rsatish, ekspert tanlashga aralashish, bosim, qo‘rqitish va maxfiy ma’lumotdan noto‘g‘ri foydalanish tekshiriladi. Anonim shaxsni ataylab aniqlash va ruxsatsiz aloqa o‘rnatishga urinishlar ko‘rib chiqiladi; mavzusidan muallifni tasodifan tanib qolish o‘z-o‘zidan manipulyatsiyani isbotlamaydi.

Tahririy qoidabuzarliklar

Ilmiy bo‘lmagan asosdagi qarorlar, kamsitish, yashirin manfaatlar to‘qnashuvi, majburiy chetlashtirishga rioya qilmaslik, qo‘lyozmani oshkor qilish, nashr etilmagan g‘oyalarni o‘zlashtirish, tarafkash imtiyozlar, iqtiboslarni manipulyatsiya qilish, asosli tanqidni bostirish hamda ta’sischi yoki homiyning aralashuvi shular jumlasidandir. To‘lov, undan ozod qilish va jurnalni moliyalashtirish arizani baholashga yoki tahririy qarorga ta’sir qilmaydi.

Tadqiqot etikasi buzilishlari

Talab etilgan etik ma’qullash yoki rozilikning yo‘qligi, soxta hujjatlar, ishtirokchilarni majburlash, shaxsni noqonuniy oshkor qilish va foydalanish cheklangan materiallardan noto‘g‘ri foydalanish tekshiriladi. Voyaga yetmaganlar, jabrlanuvchilar, guvohlar, ushlanganlar, mahkumlar, nazorat ostidagi va boshqa qaram holatdagi shaxslarga alohida e’tibor beriladi.

Muassasa, saqlash joyi ma’muriyati yoki huquqni muhofaza qiluvchi organ ruxsati talab etiladigan hollarda ishtirokchining xabardor roziligini almashtirmaydi. Ishtirok protsessual afzallik va’dasi yoki salbiy oqibat tahdidi bilan shartlanmasligi kerak. Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotni nashr etishga rozilik, qayta identifikatsiya xavfi va himoya choralarining yetarliligi baholanadi. Ma’qullashning yo‘qligi aynan shu tadqiqot uchun uning talab etilgani va tegishli hollarda hujjatlashtirilgan istisno asosida baholanadi.

Ma’lumotlar, kod va materiallar haqida noto‘g‘ri axborot

Foydalanish imkoniyati haqida yolg‘on bayonot, fayllarni almashtirish, savol tug‘ilgandan keyin muhim qaydlarni yashirish yoki yo‘q qilish hamda cheklovlarni chalg‘ituvchi izohlash tekshiriladi. Jinoyatlar, ishtirokchilar yoki yopiq ishlar haqidagi ma’lumotni ochiq berishning asosli imkonsizligi, cheklovlar aniq oshkor qilingan bo‘lsa, qoidabuzarlik emas.

Tahririyat mumkin bo‘lgan tekshiruv usulini kelishadi: shaxssizlantirilgan ko‘chirmalar, tahlil kodi, himoyalangan kirish yoki vakolatli saqlovchining mustaqil tasdig‘i. Tekshiruv uchun maxfiylikni buzish talab etilmaydi. Ishonchlilikni xavfsiz tasdiqlab bo‘lmasa, tahririy qarorda ushbu cheklov tushuntiriladi va muallif avtomatik ravishda ayblanmaydi.

Sun’iy intellektdan nomaqbul foydalanish

Sun’iy intellektni muallif sifatida ko‘rsatish, muhim foydalanishni yashirish, to‘qima intervyu yoki iqtiboslar, tekshirilmagan havolalar, maxfiylik buzilishi va taqrizlar bilan manipulyatsiya qoidabuzarlik bo‘lishi mumkin. Sun’iy intellekt detektori o‘z-o‘zidan mualliflik yoki qoidabuzarlikni isbotlamaydi. Matn, tahlil va dalillar uchun insonlar javobgar.

Muharrirlar va taqrizchilar yopiq materiallarni ruxsat etilmagan sun’iy intellekt xizmatlariga yubormaydilar va mazmuniy ilmiy baholashni unga topshirmaydilar. Ruxsat etilgan ma’muriy yoki til yordami faqat tasdiqlangan himoyalangan muhitda qo‘llanadi. Nashr etikasi siyosatidagi sun’iy intellekt qoidalari amal qiladi; alohida siyosat tasdiqlanib e’lon qilingach qo‘llanadi.

Boshqa buzilishlar

Ilmiy ishonchlilik, ishtirokchilar xavfsizligi, maxfiylik, intellektual mulk yoki tahririyat mustaqilligiga jiddiy ta’sir etadigan boshqa harakatlar ham tekshirilishi mumkin. Tekshiruv shaxsning lavozimi, fuqaroligi, e’tiqodi yoki idoraviy mansubligiga emas, muayyan harakatga qaratiladi.

3. Kim ariza berishi mumkin

Xabarni muallif, hammuallif, taqrizchi, muharrir, Tahrir kengashi yoki Tahrir hay’ati a’zosi, o‘quvchi, tadqiqot ishtirokchisi, muassasa, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot, vakolatli organ, boshqa jurnal, nashriyot yoki xabar beruvchi shaxs yuborishi mumkin. Kasbiy malaka yoki jurnal bilan aloqadorlik murojaat sharti emas.

Ma’lumotning mazmuni va tekshirish imkoniyati baholanadi. Arizachi mustaqil ravishda to‘liq tekshiruv o‘tkazishi yoki qasdni isbotlashi shart emas. Rus, o‘zbek va ingliz tillaridagi xabarlar bir xil qoidalar asosida ko‘riladi; til xatolari rad etishga asos emas.

4. Ariza topshirish

Jurnal saytida ko‘rsatilgan amaldagi tahririyat kontaktlaridan foydalaniladi. Murojaatni tahririyatga yetkazish uchun ta’sischi va nashriyotning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Xat mavzusining tavsiya etilgan shakli:

Ehtimoliy qoidabuzarlik haqida ariza — Kriminologiya (O‘zbekiston): [qo‘lyozma ID raqami, maqola nomi yoki DOI]

Imkon qadar quyidagilar ko‘rsatiladi:

• anonim murojaatdan tashqari, ism va xavfsiz aloqa usuli;
• qo‘lyozma yoki nashr, uning nomi, raqami, DOI yoki havolasi;
• aniq xavotir hamda unga tegishli parchalar, ma’lumotlar yoki harakatlar;
• muhim sanalar va aloqador shaxslarning rollari;
• mavjud hujjatlar, havolalar va boshqa tasdiqlar, ularning kelib chiqishi izohi bilan;
• arizachining ishga aloqador manfaatlari;
• boshqa tashkilotlarga yuborilgan murojaatlar haqida ma’lumot;
• shoshilinch choralar yoki alohida maxfiylik zarurati.

Faktlar taxminlardan ajratiladi. Birinchi xatda yopiq jinoyat ishlari, ishtirokchilar identifikatorlari, jabrlanuvchilar manzillari yoki boshqa sezgir dalillar bo‘lmasligi kerak. Bunday material mavjudligi qisqacha aytilib, xavfsiz kanal kelishiladi. Hujjatlarni noqonuniy yo‘l bilan olish talab qilinmaydi.

5. Anonim arizalar

Anonim murojaat muhim masalani tekshirishga imkon beradigan aniq ma’lumotni o‘z ichiga olsa, baholanadi. Ismning yo‘qligi rad etishga asos bo‘lmaydi. Ochiq e’lon qilingan xabar ham uni maxsus shaklda qayta yuborish talabisiz tahririy tekshiruvga asos bo‘lishi mumkin.

Xavfsiz qayta aloqa yo‘qligi aniqlashtirish va natija haqida xabar berishni cheklashi mumkin. Tekshiriladigan masala yoki tasdiqlovchi ma’lumot aniqlanmasa, ish sabablari qayd etilgan holda yopilishi va yangi muhim ma’lumot paydo bo‘lsa, qayta ochilishi mumkin.

6. Halol xabar berish va qasos choralaridan himoya

Jurnal halol xabar berish, tekshiruvda ishtirok etish yoki asosli tanqid uchun qasos olishga yo‘l qo‘ymaydi. Bu boshqa qo‘lyozmalarni ko‘rib chiqish, taqrizchilikka tayinlash yoki tahririyat bilan munosabatlarga salbiy ta’sir etmasligi kerak. Aloqa shaxslarini tanlashda va axborotni oshkor qilishda tadqiqot ishtirokchisi yoki xabar beruvchiga bosim xavfi hisobga olinadi.

Tasdiqlanmagan ariza bila turib yolg‘on xabar berishga tenglashtirilmaydi. Suiiste’mol isbotlansa, 26-bo‘lim bo‘yicha mutanosib protsessual cheklovlar mumkin, biroq qasos olish va shaxsni asossiz oshkor qilish har qanday holatda taqiqlanadi. Jurnal o‘z jarayonlarini nazorat qilishi va vakolatli organlar bilan hamkorlik qilishi mumkin, ammo uchinchi shaxslar harakatidan to‘liq himoyani va’da qilmaydi.

7. Maxfiylik

Axborotdan foydalanish tekshiruv, javob va qarorni bajarish uchun zarur hajm bilan cheklanadi. Ma’lumot uzatishdan oldin oluvchining vakolati, manfaatlar to‘qnashuvi hamda arizachi, ishtirokchilar yoki guvohlar uchun xavf baholanadi. Imkon qadar shaxssizlantirilgan materiallar va himoyalangan kanallar ishlatiladi.

Mutlaq maxfiylik kafolatlanmaydi: muhim ma’lumot adolatli javob, vakolatli tekshiruv yoki amaldagi majburiyatni bajarish uchun kerak bo‘lishi mumkin. Xabar beruvchi shaxsni oshkor qilish tekshiruvning odatiy sharti emas; zarurat alohida baholanadi va mumkin hamda xavfsiz bo‘lsa, arizachi oldindan xabardor qilinadi. Keraksiz shaxsiy ma’lumotlar uzatilmaydi.

8. Arizani ko‘rib chiqishda manfaatlar to‘qnashuvi

Xatti-harakati ustidan murojaat qilingan, nizoli qarorda qatnashgan yoki shaxsiy, moliyaviy, kasbiy yoxud institutsional qaramligi bor shaxs tekshiruvni olib bormaydi. Manfaatlar to‘qnashuvi, mas’ul tayinlanishi va chetlashtirish qayd etiladi.

Tahririy baholashga mustaqil vakolatli muharrir rahbarlik qiladi; zaruratda ilmiy halollik yoki metodologiya bo‘yicha tashqi mutaxassis jalb etiladi. Chetlashtirilgan shaxs o‘z ishining baholovchisini tanlamaydi, yopiq muhokamalarda qatnashmaydi va natijaga ta’sir qilmaydi. U javob berish uchun zarur axborotni boshqa aloqador shaxslar bilan bir xil shartlarda oladi.

9. Bosh muharrirga oid arizalar

Mustaqil ko‘rib chiqishni manfaatdor bo‘lmagan vakolatli shaxs Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati bo‘yicha tashkil etadi. Manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan malakali tahririy organ a’zosi mas’ul bo‘lishi mumkin; ichki mustaqillik yetarli bo‘lmasa, tashqi muharrir yoki mutaxassis tayinlanadi.

Bosh muharrir izoh berishga haqli, biroq baholovchini tayinlamaydi, dalillarga kirishni nazorat qilmaydi va jurnalga umumiy rahbarlikni vaj qilib mustaqil natijani bekor qilmaydi. Kirish huquqlari va vakolatlar amalda ajratilishi kerak.

10. Ta’sischi va nashriyotga oid arizalar

Ta’sischi va nashriyot — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Institut, uning rahbariyati yoki vakillari haqidagi arizalar ularning o‘z ishiga hal qiluvchi ta’sirisiz ko‘rib chiqiladi.

Manfaatdor bo‘lmagan vakolatli shaxs ishni mustaqil ko‘rib chiqishga topshirishni ta’minlaydi. Ichki muharrir yoki xodim aloqador rahbarga qaram bo‘lsa yoki masala institutsional manfaatga taalluqli bo‘lsa, tashqi mustaqil baholash zarur; kerak bo‘lsa, vakolatli tashqi organga murojaat qilinadi. Umumiy elektron xat yoki rasmiy tayinlashning o‘zi to‘qnashuvni bartaraf etmaydi. Xavfsiz mustaqil kontakt kelishilmaguncha sezgir dalillar xatti-harakati ustidan murojaat qilingan shaxsga yuborilmaydi.

11. Dastlabki baholash

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi. Quyidagilar tekshiriladi:

• xabarning jurnal, tadqiqot yoki tahririy jarayonga aloqasi;
• masalaning aniqligi va tekshirish imkoniyati;
• aniqlashtirish zarurati va qo‘llanadigan siyosatlar;
• manfaatlar to‘qnashuvi va mas’ulning vakolati;
• insonlar, ma’lumotlar va nashr ishonchliligi uchun xavf;
• qaydlarni saqlash va vaqtinchalik himoya choralari zarurati;
• tashqi ekspertiza yoki institutsional tekshiruv uchun asoslar.

Noaniq gumonning o‘zi to‘liq tekshiruv uchun yetarli emas, lekin imkon qadar arizachiga qanday aniqlik kerakligi tushuntiriladi. Tekshiruv boshlanishi qoidabuzarlikning yakuniy isbotini taqdim etishga bog‘lanmaydi. Shoshilinch xavf odatiy javob muddatini kutmasdan baholanadi.

12. Qaydlar va dalillarni saqlash

Ishga tegishli qo‘lyozma versiyalari, ilovalar, taqrizlar, takliflar, yozishmalar, mualliflik, rozilik va manfaatlar bayonotlari, metama’lumotlar, tizim qaydlari va nashr fayllari saqlanadi. Materiallarning manbasi, olingan sanasi, uzatilishi va o‘zgartirilishi qayd etiladi; asl nusxalar ishchi nusxalar bilan almashtirilmaydi.

Mualliflar, taqrizchilar va muassasalardan asl qaydlar, kod va hujjatlarni saqlash so‘ralishi mumkin. Dalillarni yig‘ish zarur hajm va ruxsat etilgan kirish bilan cheklanadi. Materiallarni saqlash qoidabuzarlik aniqlanganini anglatmaydi; tugallanmagan ishga tegishli qaydlar yo‘q qilinmaydi.

13. Xabardor qilish va javob berish imkoniyati

Dastlabki baholashdan so‘ng aloqador shaxsga odatda aniq xavotir, tegishli materiallar va oqilona javob muddati bildiriladi. Xabar beruvchining shaxsini ortiqcha oshkor qilmasdan, mazmunli izoh uchun yetarli axborot beriladi. Asoslangan iltimos bilan muddat uzaytirilishi mumkin.

Dalillarni yo‘q qilish, ishtirokchiga bosim yoki tashqi tekshiruvga xalaqit xavfi bo‘lsa, xabardor qilish vaqtincha kechiktirilishi mumkin. Sabablar va kechiktirishning keyingi qayta baholanishi qayd etiladi. Hujjatlashtirilgan istisno holatlardan tashqari, yakuniy salbiy xulosadan oldin javob imkoniyati beriladi. Javob yo‘qligi o‘z-o‘zidan aybni isbotlamaydi; oqilona aloqa urinishlaridan keyin qaror mavjud ma’lumotga asoslanishi mumkin.

14. Tahririy baholash va tashqi tekshiruv

Tahririyat material ishonchliligi, o‘z tartiblariga rioya etilgani va zarur nashr choralarini aniqlaydi. Kriminologiya, statistika, sifat tadqiqot usullari, raqamli ma’lumotlar yoki tadqiqot etikasi bo‘yicha mustaqil ekspertlar jalb qilinishi mumkin. Avtomatik tekshiruvlar yakuniy qaror emas, yordamchi signal bo‘lib xizmat qiladi.

Jurnal institutsional tekshiruv, sud yoki tergov organlarini almashtirmaydi, jinoiy javobgarlikni belgilamaydi va mehnatga oid jazo choralarini tayinlamaydi. Tahririy vakolatdan tashqaridagi masalalar maxfiylikka rioya etilgan holda vakolatli muassasa yoki mustaqil organga yuboriladi. Yuborish jurnalni ishtirokchilar va ilmiy qaydni himoya qilish mas’uliyatidan ozod etmaydi.

15. Muassasalar bilan hamkorlik

Tashqi murojaatda aniq xavotirlar va zarur dalillar beriladi. Olinganini tasdiqlash, mustaqil mas’ul, jarayon va taxminiy muddatlar, keyin esa tahririy qaror uchun yetarli xulosalar so‘raladi. Ortiqcha kadrlar hujjatlari yoki yopiq protsessual materiallar so‘ralmaydi.

Muassasa javob bermasa, manfaatlar to‘qnashuviga ega bo‘lsa yoki muhim masalani qamrab olmasa, tahririyat aloqa urinishlarini qayd etadi, aniqlashtirish yoki mustaqil vakolatli baholashni so‘raydi. Muassasa xulosasi hisobga olinadi, ammo uning yo‘qligi ilmiy qaydni asosli tuzatishga to‘sqinlik qilmaydi. Shaxsiy insofsiz xatti-harakat haqidagi xulosa maqola ishonchliligi haqidagi qarordan farq qiladi.

16. Muddatlar

Quyidagi mo‘ljallar qo‘llanadi:

• olinganini tasdiqlash — kelib tushganidan boshlab 10 ish kuni;
• dastlabki baholash va mazmunli javob yoki keyingi tartib izohi — imkon qadar olinganidan boshlab 30 kalendar kun;
• ko‘rib chiqish davom etsa — odatda kamida har 30 kalendar kunda jarayon haqida yangilangan axborot.

Bular operatsion mo‘ljallar bo‘lib, tekshiruvni tugatish kafolati emas. Kechikishda sabab, keyingi bosqich va yangilangan axborotning kutilayotgan sanasi tushuntiriladi. Tashqi tekshiruvlar uzoqroq davom etishi mumkin. Nashr etilgan ish halolligi yoki ishtirokchilar xavfiga oid muhim masalalar uchun qat’iy da’vo muddati yo‘q; shoshilinch himoya choralari odatiy jadval sababli kechiktirilmaydi.

17. Nashrdan oldingi arizalar

Asosli xavotir bo‘lsa, taqriz yoki qaror vaqtincha to‘xtatilishi, izoh, ma’lumot, kod, rozilik va ma’qullash hujjatlari so‘ralishi, muharrir yoki taqrizchi almashtirilishi, mustaqil ekspertiza va muassasaga murojaat qilinishi mumkin. Faqat xavfsiz va ruxsat etilgan tarzda beriladigan materiallar so‘raladi.

To‘xtatish qoidabuzarlikni isbotlamaydi. Masala hal qilingach ko‘rib chiqish davom etishi mumkin; ishonchsiz yoki noetik ish asoslantirilgan holda rad etilishi mumkin. Tadqiqot maqolasini qabul qilish Taqriz siyosatiga muvofiq kamida ikkita mazmunli mustaqil tashqi taqrizni talab etadi; qoidabuzarlik tekshiruvi ularni almashtirmaydi. Muallifning qo‘lyozmani qaytarib olishi alohida halollik masalasini avtomatik ravishda tugatmaydi.

18. Qabul qilingandan keyin, ammo nashrdan oldingi arizalar

Dastlabki baholash muhim asosli xavotirni aniqlasa, nashrga tayyorlash vaqtincha to‘xtatiladi. Noaniq ayblovning kelib tushishi o‘z-o‘zidan qabulni avtomatik bekor qilishga olib kelmaydi.

Baholash va javob imkoniyatidan keyin ish ishonchsizligi, muhim ma’lumot yashirilgani, noetik tadqiqot, taqriz bilan jiddiy manipulyatsiya yoki boshqa yetarli asoslar bo‘lsa, qabul qarori bekor qilinishi mumkin. Sabablar qayd etilib, mualliflarga bildiriladi. Maqola allaqachon ommaga ochiq bo‘lsa, jumladan songa kiritilmasdan oldin onlayn nashr etilgan bo‘lsa, qabul qilingan qo‘lyozmani izsiz olib tashlash emas, nashr etilgan materiallar qoidalari qo‘llanadi.

19. Nashrdan keyingi arizalar

Jiddiy masalalar maqola qachon chiqqanidan qat’i nazar tekshiriladi. Tahririyat izohlar, ruxsat etilgan tasdiqlar va mustaqil xulosalarni so‘raydi, zaruratda muassasa bilan bog‘lanadi. Chora material ishonchliligi, ishtirokchilar huquqlari va dalillar kuchiga qarab belgilanadi.

Tahririy bildirishnoma, tuzatish, xavotir bildirish yoki retraksiya mumkin. Jurnal o‘z fayllari va metama’lumotlarini yangilaydi hamda material tegishli xizmatlarda mavjud bo‘lsa, ularga xabar yuboradi; tashqi bazalarning yangilanish muddati kafolatlanmaydi. Nashr etikasi siyosatining tuzatishlarga oid qoidalari amal qiladi; alohida batafsil siyosat tasdiqlanib e’lon qilingach qo‘llanadi.

20. Tuzatishlar

Muhim xato yoki kamchilikni aniq bartaraf etish mumkin bo‘lib, ishning asosiy qismi ishonchli qolsa, tuzatish qo‘llanadi. U ma’lumotlar, ifodalar, mualliflik, havolalar, manfaatlar yoki moliyalashtirish bayonotiga taalluqli bo‘lishi mumkin. Bexosdan yo‘l qo‘yilgan xato ham tuzatishni talab qilishi mumkin.

Tushunarli izoh, sana va asl maqolaga havola e’lon qilinadi; muhim o‘zgartirishlar yashirin kiritilmaydi. Nizoli mualliflik o‘zgarishi Mualliflik tamoyillari va zaruratda faktlarni mustaqil aniqlash asosida ko‘riladi. Ayni muallif ismining o‘zgarishi shaxsiy hayotni himoya qilgan holda alohida ko‘rib chiqiladi.

21. Tahririyatning xavotir bildirish bayonoti

Jiddiy tekshiriladigan shubhalar mavjud bo‘lib, yakuniy xulosa uchun dalil yetishmasa, tekshiruv davom etsa yoki ancha kechiksa yoxud yetarli javob olinmasa, bunday bildirishnoma e’lon qilinishi mumkin. U o‘quvchini noaniqlik haqida ogohlantiradi va qoidabuzarlikni isbotlangan deb e’lon qilmaydi.

Bildirishnomada xavotir mazmuni va vaqtinchalik chora sababi asossiz ayblovsiz ko‘rsatiladi. U maqolaga bog‘lanadi va yangi ma’lumot kelganda qayta baholanadi. Masala hal bo‘lgach yakuniy bildirishnoma, jumladan xavotirlar bartaraf etilgani, tuzatish yoki retraksiya haqida xabar beriladi; dastlabki tarix saqlanadi.

22. Retraksiyalar

Natijalar yoki xulosalar fabrikatsiya, falsifikatsiya yoxud jiddiy xato tufayli sezilarli ishonchsiz bo‘lsa; nashrda jiddiy plagiat yoki ortiqcha takrorlanish bo‘lsa; tadqiqot noetik bo‘lsa; zarur rozilik yoki ruxsat bo‘lmasa; buzilgan taqriz jarayoni yoki boshqa jiddiy holat nashrni ishonchli asosdan mahrum etsa, retraksiya talab etilishi mumkin.

Mualliflikdagi alohida xato yoki oshkor qilinmagan manfaat avtomatik ravishda retraksiyaga olib kelmaydi: tuzatish yetarliligi va holatning ishga ta’siri baholanadi. Retraksiya ilmiy qayd va o‘quvchilarni himoya qiladi; u birinchi navbatda jazo emas. Barcha mualliflar roziligi ma’qul, lekin asosli tahririy retraksiya uchun majburiy shart emas; norozilik to‘g‘ri aks ettiriladi.

Ochiq bildirishnomada maqola, sana, sabablar va retraksiya tashabbuskori ko‘rsatiladi hamda maqola bilan ikki tomonlama havola o‘rnatiladi. Maqolaning barcha mavjud shakllari aniq belgilanadi. Odatda asl nusxa saqlanadi. Shaxsni aniqlash, zarar yetkazishning jiddiy xavfi yoki kirishni majburiy cheklash zarurati bo‘lsa, xavfli mazmun hujjatlashtirish va mumkin bo‘lgan ommaviy izoh bilan mutanosib tarzda yashirilishi mumkin; nashr va chora haqidagi qayd izsiz yo‘qolmaydi.

23. Ehtimoliy natijalar

Baholash yakunida quyidagilar aniqlanishi mumkin:

• keyingi choralar uchun yetarli asos yo‘q;
• ariza mavjud ma’lumotlar bilan tasdiqlanmadi;
• qo‘shimcha ma’lumot yoki tashqi tekshiruv zarur;
• bexosdan xato yoki tuzatiladigan qoniqarsiz amaliyot aniqlangan;
• muayyan tahririy qoida buzilgan;
• vakolatli tekshiruv etik buzilishni aniqlagan;
• nashr ishonchliligi yoki jarayon halolligi jiddiy buzilgan;
• tuzatish, o‘quvchilarni ogohlantirish yoki retraksiya zarur.

Qarorda aniqlangan faktlar, qolgan noaniqlik va tashqi organ xulosalari ajratiladi. Rollarini baholamasdan barcha hammualliflarga bir xil javobgarlik yuklash mumkin emas. Dalil yetishmasligi sababli yopish yangi muhim ma’lumot paydo bo‘lsa, ishni qayta ochishga to‘sqinlik qilmaydi.

24. Tuzatish va himoya choralari

Vaziyatga qarab jurnal:

• fayllar, metama’lumotlar yoki bayonotlarni tuzatishni so‘rashi;
• jarayonni to‘xtatishi, muharrir yoki taqrizchini almashtirishi;
• qo‘lyozmani rad etishi yoki qabul qarorini bekor qilishi;
• tuzatish, bildirishnoma, xavotir bayonoti yoki retraksiyani e’lon qilishi;
• vakolatli muassasa yoki boshqa vakolatli organga xabar berishi;
• dalillarni saqlagan holda firibgarlik hisobini bloklashi;
• tahririy yoki taqriz vakolatlarini cheklashi;
• jiddiy yoki takroriy holatda yangi qo‘lyozmalar topshirishga mutanosib vaqtinchalik cheklov qo‘yishi;
• bog‘liq ishlar ham ta’sirlangan deb hisoblashga aniq asos bo‘lsa, ularni tekshirishi mumkin.

Choralar asoslantiriladi va hujjatlashtiriladi. Vaqtinchalik cheklovning asosi, ko‘lami, muddati va qayta ko‘rib chiqish yo‘li ko‘rsatiladi; u shikoyat uchun qasos sifatida qo‘llanmaydi va avtomatik ravishda butun muassasa yoki barcha hammualliflarga yoyilmaydi. Shoshilinch vaqtinchalik chora izohlar olingach qayta baholanadi. To‘lov choralarni bekor qilmaydi va ularning tanloviga ta’sir etmaydi; arizani ko‘rib chiqish uchun alohida yig‘im olinmaydi.

25. Natijalarni ma’lum qilish

Aloqador shaxslarga mumkin bo‘lgan hajmda asoslantirilgan natija yuboriladi. Xavfsiz kontakt bo‘lsa, arizachiga tugallangani, umumiy natija va mumkin bo‘lgan qayta ko‘rib chiqish yo‘li bildiriladi. Muassasalar, boshqa jurnallar yoki organlar o‘z vakolatlari uchun zarur axborotni, o‘quvchilar esa tegishli ochiq bildirishnomani oladilar.

Ortiqcha shaxsiy, kadrlar yoki protsessual ma’lumotlar oshkor qilinmaydi. Ommaviy matn ayblovlarni aniqlangan holat sifatida takrorlamaydi, tasdiqlangan faktlarni aks ettiradi. Maxfiylik arizachiga javob tafsilotlarini cheklashi mumkin, lekin zarur nashr tuzatishini yashirish uchun ishlatilmaydi.

26. Tasdiqlanmagan yoki g‘arazli arizalar

Tasdiqlanmagan xabar, qat’iy halol tanqid, hissiy ohang yoki til xatolari o‘z-o‘zidan suiiste’mol hisoblanmaydi. Tahdid, ta’qib, bila turib yolg‘on ma’lumot, soxta dalillar yoki to‘liq ko‘rib chiqilgan masalani yangi ma’lumotsiz takrorlashda yozishmalar mutanosib cheklanishi mumkin.

Imkon qadar sabablar, ruxsat etilgan kanal va yangi muhim ma’lumot yuborish yo‘li bildiriladi. Xabarning shakli nomaqbul bo‘lsa ham, tekshiriladigan ilmiy halollik masalasi baholanadi. Muloqotni cheklash mazmunan ko‘rib chiqish o‘rnini bosmaydi.

27. Jarayon bo‘yicha shikoyatlar va apellatsiyalar

Muhim faktik yoki protsessual xato, manfaatlar to‘qnashuvi, tarafkashlik yoki dalillarni e’tiborsiz qoldirish Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati bo‘yicha murojaatga asos bo‘lishi mumkin. Nizoli harakat yoki qaror, xato, uning ta’siri, tasdiqlar va so‘ralgan chora ko‘rsatiladi. Natijadan norozilikning o‘zi yetarli emas.

Tahririy apellatsiya yoki shikoyatni qo‘shimcha qayta ko‘rib chiqish uchun odatiy muddat — qaror olinganidan keyin 30 kalendar kun; asoslangan istisnolar mumkin. Ko‘rib chiqishni dastlabki qarorda qatnashmagan mustaqil shaxs amalga oshiradi. Muayyan qaror ustidan bitta odatiy apellatsiya va shikoyatni bitta qo‘shimcha qayta ko‘rib chiqish qoidalari amal qiladi. Yangi muhim dalillar va jiddiy etik xavflar ushbu cheklovlardan tashqari qayta ochishni talab qilishi mumkin.

Murojaat zarur himoya choralarini avtomatik to‘xtatmaydi. Tashqi muassasa qarori uning tartibi bo‘yicha shikoyat qilinadi; jurnal o‘z xulosalarini qayta ko‘radi. Shikoyat yoki apellatsiya uchun alohida to‘lov olinmaydi.

28. Qaydlarni saqlash

Tahririyat himoyalangan ish jildini saqlaydi: murojaat, dalillar, yozishmalar, chetlashtirishlar, mas’ullar tayinlanishi, qo‘llangan siyosat versiyalari, tashqi xulosalar, qarorlar, asoslar, sanalar va choralar ijrosi. Kirish rol va zaruratga qarab belgilanadi; uzatish va o‘zgarishlar qayd etiladi.

Muddatlar maqsad va ma’lumot sezgirligini hisobga olib, hujjatlashtirilgan saqlash qoidalari hamda amaldagi talablarga muvofiq belgilanadi. Tekshiruv tugaguncha muhim materiallar saqlanadi; undan so‘ng saqlash zarurati va hajmi qayta baholanadi. Ortiqcha shaxsiy ma’lumotlar muddatsiz saqlanmaydi. Shaxssizlantirilgan xulosalar ishtirokchilarni qayta aniqlashga yo‘l qo‘ymasdan o‘qitish va jarayonlarni yaxshilash uchun ishlatilishi mumkin.

29. Tashqi standartlar va bog‘liq siyosatlar

Ko‘rib chiqishda quyidagi manbalar yo‘nalish beradi:

• COPE Core Practices va ehtimoliy qoidabuzarliklarga oid tegishli tavsiyalar;
• muassasalar va jurnallar hamkorligi bo‘yicha COPE tavsiyalari;
• umumiy ilmiy nashr tamoyillari doirasida qoidabuzarliklar, xavotir bayonotlari va retraksiyalar bo‘yicha ICMJE tavsiyalari;
• COPE, DOAJ, OASPA va WAMEning qo‘shma shaffoflik tamoyillari;
• jurnalning nashr etikasi, mualliflik, manfaatlar to‘qnashuvi, taqriz, tahririy mustaqillik, shikoyatlar va apellatsiyalar siyosatlari;
• sun’iy intellekt, ma’lumotlar, tuzatishlar va retraksiyalar haqidagi alohida siyosatlar tasdiqlanib e’lon qilingach, ungacha esa Nashr etikasi siyosatining tegishli qoidalari;
• ma’lumotlarni himoya qilish, ishtirokchilar huquqlari va mas’uliyatli tadqiqotlarga oid amaldagi talablar.

Havolalar metodologik yo‘nalish beradi va COPE a’zoligi yoki jurnalning xalqaro bazaga kiritilganini anglatmaydi. Ushbu siyosatdagi muddatlar va tashkiliy tartiblar jurnal qoidalari bo‘lib, Scopus yoki Web of Science uchun universal muddatlar emas. Tashqi tashkilotlar jurnalning o‘z tartibini almashtirmaydi.

30. Siyosatni boshqarish

Tashkil etish uchun Bosh muharrir mas’ul, uning ishtiroki yoki manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan ishlar bundan mustasno. Bunday hollarda mustaqil vakolatli shaxs ish yuritadi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti ta’sischi va nashriyot sifatida tahririy mustaqillikni saqlagan holda zarur resurslar, xavfsiz saqlash va tegishli choralar ijrosini ta’minlaydi.

Siyosat tasdiqlanib saytda joylashtirilgach kuchga kiradi. Tasdiqlash, kuchga kirish va o‘zgartirishlarning haqiqiy sanalari e’lon qilingan tahrirda ko‘rsatiladi; til versiyalari muvofiq ravishda yangilanadi. Oldingi harakatlar o‘sha paytda amal qilgan qoidalar hisobga olinib baholanadi; ishonchlilik va xavfsizlikka oid muhim masalalar tekshirilishda davom etadi.

Aloqa: jurnal saytidagi amaldagi tahririyat kontaktlari; xabarni yetkazish uchun ta’sischi va nashriyotning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Bosh muharrir yoki institutga oid ishlar bo‘yicha 9–10-bo‘limlarga muvofiq mustaqil ko‘rib chiqishga topshirishni so‘rash va sezgir dalillarni yuborishdan oldin xavfsiz kontaktni kelishish kerak.

Arizachiga ko‘rib chiqish tartibi va aloqa uchun mas’ul bildiriladi. Umumiy manzilni ko‘rsatishning o‘zi mustaqillikni ta’minlamaydi: chetlashtirish, xavfsiz uzatish va kirish huquqlarini ajratish amalda bajarilishi kerak.