1. Siyosatning amal qilish doirasi

Siyosat nashr jarayonining barcha ishtirokchilariga tatbiq etiladi:

• mualliflar, hammualliflar va yozishmalar uchun mas’ul mualliflarga;
• taqrizchilar, tasdiqlangan hamtaqrizchilar va tashqi ilmiy maslahatchilarga;
• Bosh muharrir, uning o‘rinbosarlari, muvofiqlashtiruvchi, bo‘lim va assotsiatsiyalashgan muharrirlarga, agar tegishli lavozimlar joriy etilgan bo‘lsa;
• Tahrir kengashi va Tahrir hay’ati a’zolariga;
• taklif etilgan muharrirlar va maxsus son tashkilotchilariga;
• tahririyat, ma’muriy va texnik xodimlarga, jumladan jalb etilgan ijrochilarga;
• ta’sischi, noshir va ularning jurnal faoliyatini ta’minlashda qatnashuvchi vakillariga.

Har bir ishtirokchi o‘zining amaldagi, ehtimoliy va tashqaridan shunday qabul qilinadigan manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash hamda ochiqlash uchun shaxsan javob beradi. Lavozim, ilmiy obro‘ yoki boshqa shaxs bayonoti individual ochiqlash o‘rnini bosmaydi. Siyosat barcha material turlariga, jumladan sharhlar, tahririy maqolalar va maxsus sonlarga tatbiq etiladi.

2. Amaldagi, ehtimoliy va tashqaridan shunday qabul qilinadigan to‘qnashuvlar

Amaldagi manfaatlar to‘qnashuvi shaxsda bajarilayotgan vazifa yoki qabul qilinayotgan qarorga tegishli raqobatlashuvchi manfaatlar allaqachon mavjud bo‘lganda yuzaga keladi. To‘qnashuvni tan olish uchun qaror allaqachon buzib ko‘rsatilganini isbotlash shart emas.

Ehtimoliy manfaatlar to‘qnashuvi mavjud yoki kutilayotgan aloqa kelajakda yoxud muayyan vaziyatda manfaatlar raqobatini keltirib chiqarishi mumkin bo‘lganda yuzaga keladi, masalan, ishga joylashish yoki shartnoma tuzish bo‘yicha muzokaralarda.

Tashqaridan manfaatlar to‘qnashuvi sifatida qabul qilinadigan holat xabardor uchinchi shaxs bahoning mustaqilligiga asosli shubha qilishi mumkin bo‘lganda mavjud bo‘ladi, hatto haqiqiy ta’sir aniqlanmagan bo‘lsa ham.

Shubha bo‘lsa, ishtirokchi holatni mustaqil ravishda ahamiyatsiz deb yashirish o‘rniga aniq vaziyatni tahririyatga ma’lum qiladi. Baholash shaxsning kelib chiqishi, fuqaroligi, e’tiqodi yoki muayyan guruhga mansubligiga emas, manfaatning ish bilan aloqasiga asoslanadi.

3. Manfaatlar to‘qnashuvining turlari

Moliyaviy manfaatlar

Ishga tegishli quyidagi moliyaviy munosabatlar ochiqlanadi:

• tadqiqot grantlari, shartnomalar, davlat yoki tijorat moliyalashtirishi;
• amaldagi yoki muhokama qilinayotgan ishga joylashish, haq to‘lanadigan maslahatlar, gonorarlar va chiqishlar;
• safar, yashash, konferensiya va kasbiy ta’lim xarajatlarining qoplanishi;
• haq to‘lanadigan sud, kriminologik yoki boshqa ekspertlik faoliyati;
• aksiyalar, ulushlar, mulkiy huquqlar, royalti, patentlar yoki patent talabnomalariga egalik;
• maslahat organlarida haq to‘lanadigan ishtirok;
• uskunalar, dasturiy ta’minot, ma’lumotlar bazalari, xizmatlar yoki boshqa resurslar taqdim etilishi;
• baholanayotgan xavfsizlik tizimlari, tahliliy platformalar, xavfni bashorat qilish algoritmlari, kriminalistik texnologiyalar yoki xizmatlardagi moliyaviy manfaatdorlik.

Ko‘mak manbalarining rasmiy nomlari va berilgan bo‘lsa, grant yoki shartnoma raqamlari ko‘rsatiladi. Mualliflar moliyalashtiruvchi tomon natijalarga ta’sir qilgan deb hisoblashidan qat’i nazar, ochiqlash talab etiladi. Tashkilot yoki vositachi orqali yuzaga keladigan munosabatlar ishni baholash uchun muhim bo‘lishi mumkin bo‘lsa, ochiqlanadi.

Kasbiy va akademik manfaatlar

Yaqindagi yoki davom etayotgan hammualliflik va hamkorlik, ilmiy rahbarlik, ustozlik, bir tashkilotda ishlash, xizmat bo‘yicha bog‘liqlik, ko‘rib chiqilayotgan ishni tayyorlashda qatnashish, kasbiy nizo va muayyan natija, loyiha yoki resurs uchun bevosita raqobat muhim holatlarga kiradi.

Muallifning ishga joylashishi, lavozimi oshishi, dissertatsiyasi yoki grant arizasiga oid vakolatlar, tahririy va maslahat organlariga a’zolik, kasbiy tashkilotdagi rahbarlik hamda raqobatdagi tadqiqotda qatnashish ham ochiqlanadi. Bir ilmiy sohada ishlashning o‘zi xolis baholashni istisno etmaydi.

Shaxsiy manfaatlar

Yaqin shaxsiy yoki oilaviy munosabatlar, jiddiy shaxsiy nizolar, qaramlik, hokimiyat munosabatlari va xolislikka ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlar ochiqlanadi. Shaxsiy hayot tafsilotlari faqat to‘qnashuvni baholash va tartibga solish uchun zarur hajmda bildiriladi.

Institutsional va xizmatga oid manfaatlar

Natijalardan foyda olishi yoki obro‘siga zarar yetishi mumkin bo‘lgan tashkilot bilan aloqa, muassasaning tadqiqotni moliyalashtirish yoki bajarishda qatnashishi, tegishli texnologiyalarga egaligi hamda ish beruvchi, buyurtmachi, ta’sischi yoki boshqaruv organining bosimi ochiqlanadi.

Kriminologik ishlarda o‘z tashkiloti yoki bo‘linmasini tadqiq qilish, maqolada tahlil qilinayotgan ish yoki voqeada muallifning qatnashishi, tadqiqot ishtirokchilari ustidan xizmat nazorati va muallif javobgar bo‘lgan dasturni baholash ayniqsa muhim. Huquqni muhofaza qiluvchi, sud, jazoni ijro etish yoki boshqa tuzilmada ishlash tadqiqot mavzusiga aloqadorligi doirasida ochiqlanadi; bunday ishning o‘zi muallifni kamsitish uchun asos emas.

Intellektual va jamoatchilik faoliyatiga oid manfaatlar

Holatlar baholanayotgan siyosat, standart yoki dasturni ishlab chiqishda qatnashish, muayyan qarorni ommaviy himoya qilish, tadqiqotga bevosita aloqador huquqni himoya qilish, jamoatchilik yoki lobbichilik faoliyati hamda ko‘rib chiqilayotgan usul yoki xulosa yuzasidan jiddiy bahsni o‘z ichiga olishi mumkin.

Ilmiy fikr, e’tiqod yoki akademik kelishmovchilikning o‘zi to‘qnashuv hisoblanmaydi. Xolislikni asosli shubha ostiga qo‘yishi mumkin bo‘lgan aniq rol yoki aloqa ochiqlanadi. Siyosat tanqidiy tadqiqotlar, ommalashmagan xulosalar yoki muayyan ilmiy maktab vakillarini chetlashtirish uchun ishlatilmaydi.

4. Ochiqlash davri

Jurnal har qanday manfaat avtomatik ravishda ahamiyatini yo‘qotadigan yagona qat’iy muddat belgilamaydi. Ishtirokchilar ish yoki qaror bilan muhim aloqasi saqlangan amaldagi, yaqindagi, kutilayotgan va oldingi munosabatlarni ochiqlaydilar. Imkon qadar munosabatning xususiyati, davri va saqlanayotgan ta’siri ko‘rsatiladi.

Shartnoma tugagani yoki hammualliflik bir necha yil oldin bo‘lgani davom etayotgan qaramlik, moliyaviy manfaatdorlik yoki muhim nizoni ochiqlash majburiyatini bekor qilmaydi. Shu bilan birga, shaxsiy hayot va baholashga aloqasi bo‘lmagan barcha kasbiy aloqalar tarixini to‘liq taqdim etish talab qilinmaydi. Holatlar o‘zgarganda, jumladan taqriz, nashrga tayyorlash va nashrdan keyin, avvalgi bayonot muhim jihatdan to‘liqsiz yoki noaniq bo‘lib qolsa, u yangilanadi.

5. Mualliflarning ochiqlash majburiyatlari

Har bir muallif maqolaga tegishli moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlarni ochiqlaydi: tadqiqot ko‘magi, mehnat va institutsional aloqalar, maslahat va rahbarlik vazifalari, intellektual mulk, tijorat manfaatlari, kasbiy va shaxsiy munosabatlar, tahririy rollar hamda homiy ishtiroki.

Ma’lumotlar qo‘lyozma topshirilganda beriladi. Yozishmalar uchun mas’ul muallif individual bayonotlarni yig‘adi, umumiy matnni kelishadi va nashrdan oldin yangilanishini ta’minlaydi. Har bir hammuallif o‘z ma’lumotlarining to‘liqligi va aniqligi uchun shaxsan javob beradi. Hammuallifning javob bermasligi manfaat yo‘qligi haqidagi bayonot deb qabul qilinmaydi.

Ikki tomonlama anonim taqriz uchun ismlar keltirilgan to‘liq ochiqlash alohida fayl yoki tizimning maxsus maydonida taqdim etiladi. Shaxsi yashirilgan qo‘lyozmada ilmiy baholash uchun zarur ma’lumotlar muharrir bilan kelishilgan shaklda saqlanadi. Shaxssizlantirish mas’ul muharrirdan manfaatni yashirishga asos emas. Ochiqlash etik ma’qullash, ishtirokchilar roziligi yoki mualliflik talablarining o‘rnini bosmaydi.

6. Moliyalashtirish va homiyning roli

Ishni bevosita moliyaviy va moddiy qo‘llab-quvvatlashning barcha manbalari ochiqlanadi. Moliyalashtirish bayonotida ular umumiy institutsional ta’minotdan va manfaatlar to‘qnashuvi bayonotida keltiriladigan muallifning boshqa aloqalaridan ajratiladi. Nashr haqining to‘lanishi yoki institut budjetidan qoplanishi institut tadqiqotni ham moliyalashtirganini o‘z-o‘zicha anglatmaydi.

Mualliflar homiy yoki buyurtmachining quyidagi jarayonlardagi rolini bayon etadilar:

• tadqiqot savoli, konsepsiyasi va dizaynini belgilash;
• usullarni tanlash, ma’lumotlarni olish va saralash;
• natijalarni tahlil qilish va talqin etish;
• qo‘lyozmani tayyorlash, qayta ishlash va ma’qullash;
• topshirish qarori va nashr joyini tanlash;
• ma’lumotlarga kirishni nazorat qilish va tahlilni tekshirish huquqi;
• oldindan kelishish, kechiktirish yoki nashrni cheklash.

Bunday ishtirok bo‘lmagan bo‘lsa, quyidagi matndan faqat u haqiqatga mos bo‘lganda foydalanish mumkin:

Moliyalashtiruvchi tomon tadqiqot dizaynini ishlab chiqish, ma’lumotlarni yig‘ish, tahlil qilish yoki talqin etish, qo‘lyozmani tayyorlash va uni nashrga taqdim etish qarorida qatnashmagan. Moliyalashtiruvchi tashkilot tomonidan nashrga cheklovlar qo‘yilmagan.

Mualliflar homiyga muhim natijalarni yashirish imkonini beruvchi yoki ularni xulosalarni vijdonan tekshirish va bayon etish imkoniyatidan mahrum qiluvchi shartlarni qabul qilmasliklari kerak. Qonuniy kirish va maxfiylik cheklovlari alohida tavsiflanadi. Zarur bo‘lsa, tahririyat shartnomaning tegishli bandlarini maxfiy va eng kam zarur hajmda so‘raydi. Moliyalashtiruvchi tomon jurnalning tahririy qarorini qabul qilmaydi.

7. Mualliflarning manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi bayonoti

Har bir qo‘lyozmada, to‘qnashuv mavjud bo‘lmagan hollarda ham, alohida bayonot bo‘lishi shart. Barcha mualliflar maqolaga tegishli raqobatlashuvchi manfaatlar yo‘qligini tasdiqlagan bo‘lsa, quyidagi matn ishlatiladi:

Mualliflar ushbu maqola mazmuniga aloqador manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradilar.

Manfaat mavjud bo‘lsa, quyidagilar ko‘rsatiladi:

• tegishli muallif;
• tashkilot, shaxs yoki aloqaning xususiyati;
• manfaatning moliyaviy yoki nomoliyaviy tabiati va ishga aloqasi;
• qo‘llangan bo‘lsa, uni boshqarish choralari.

Muhim aloqa tavsifisiz «to‘qnashuv tartibga solingan» yoki «mualliflar xolis» kabi iboralar ochiqlash o‘rnini bosmaydi. Tahririyat ma’noni saqlagan holda aniqroq matnni kelishishi mumkin. U maqolani yaxshiroq ko‘rsatish uchun muhim ma’lumotni olib tashlamaydi yoki mualliflar tasdig‘isiz manfaatlar yo‘qligini ularga nisbat bermaydi.

8. Bayonot namunalari

Quyidagi namunalar haqiqiy holatlarga moslashtirish uchun berilgan. Initsiallar, tashkilotlar va choralar haqiqiy ma’lumotlar bilan almashtiriladi; mustaqil ko‘rib chiqish faqat amalda o‘tkazilgan bo‘lsagina ko‘rsatiladi.

Moliyalashtirish va haq to‘lanadigan ekspertlik

A.A. [tashkilot nomi, grant raqami]dan tadqiqot granti olgan. B.B. [tashkilot nomi]ga maqola mavzusiga aloqador haq to‘lanadigan ekspertlik xizmatlarini ko‘rsatgan. Qolgan mualliflar maqolaga tegishli manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradilar.

Intellektual mulk

A.A. maqolada o‘rganilayotgan xavfni baholash dasturiy ta’minotiga huquq egasi bo‘lib, uni litsenziyalashdan daromad oladi. Bu aloqa tahririyatga ochiqlangan; [amalda qo‘llangan mustaqil tekshiruv choralari] qo‘lyozmada bayon etilgan.

O‘rganilayotgan tashkilotda ishlash

A.A. faoliyati maqolada tahlil qilinayotgan [tashkilot nomi]da ishlaydi. Uning xizmat vazifalariga [tadqiqotga aloqador vazifa] kiradi. Tashkilotning ma’lumotlarga kirish va nashrni tayyorlashdagi roli «Moliyalashtirish va homiyning roli» bo‘limida ochiqlangan.

Baholanayotgan dasturni ishlab chiqishda qatnashish

A.A. natijalari maqolada ko‘rib chiqilayotgan profilaktika dasturini ishlab chiqishda qatnashgan. Tahlil [vazifalarning haqiqiy taqsimoti va mustaqil tekshiruv choralari] asosida bajarilgan.

Tahririy rol

A.A. «Kriminologiya (O‘zbekiston)» jurnali Tahrir hay’ati a’zosi. U ushbu qo‘lyozma bo‘yicha taqrizchilarni tanlash, ichki muhokama va tahririy qarorda qatnashmagan. Ko‘rib chiqishni jurnal siyosatlariga muvofiq mustaqil muharrir tashkil etgan.

Ishga aloqador to‘qnashuvlar mavjud emasligi

Mualliflar ushbu maqola mazmuniga aloqador manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradilar.

9. Taqrizchilarning manfaatlar to‘qnashuvi

Taklifni qabul qilishdan oldin taqrizchi mualliflar, tashkilot va ish mavzusi bilan muhim aloqalari haqida muharrirga xabar beradi. Hammualliflik va hamkorlik, bir tashkilotda ishlash, ilmiy rahbarlik, xizmatga oid bog‘liqlik, shaxsiy va oilaviy munosabatlar, moliyaviy manfaatlar, kasbiy nizolar, bevosita raqobat hamda tadqiqot yoki qo‘lyozmani tayyorlashdagi ishtirok tekshiriladi.

O‘rganilayotgan dasturni ishlab chiqish, amalga oshirish yoki baholashdagi ishtirok va tahlil qilinayotgan ish, voqea yoki tashkilotga bevosita aloqadorlik ham ochiqlanadi. Preprintni o‘qiganlikning o‘zi taqrizchini chetlashtirmaydi, biroq ishni yaratishda mazmunli yordam va yuzaga kelgan aloqalar muharrirga bildiriladi.

Taqrizchi muallif tashkilotida ishlasa, jurnalning tahririy organlariga kirsa, tadqiqotda qatnashgan bo‘lsa, muallifga xizmat bo‘yicha bog‘liq bo‘lsa yoki mustaqil baholashni istisno etuvchi boshqa aloqaga ega bo‘lsa, ikkita majburiy mustaqil tashqi ekspertdan biri bo‘la olmaydi. Muhim moliyaviy, yaqin shaxsiy yoki boshqarib bo‘lmaydigan boshqa to‘qnashuv taqrizdan voz kechishni talab qiladi; uni ochiqlashning o‘zi to‘siqni bartaraf etmaydi.

To‘qnashuv ish boshlanganidan keyin aniqlansa, taqrizchi baholashni to‘xtatib turadi va muharrirni xabardor qiladi. Holat majburiy almashtirish asoslariga kirmasa va xolislikka to‘sqinlik qilmasa, ish faqat mustaqil muharrirning hujjatlashtirilgan qaroridan keyin davom ettirilishi mumkin. Zarur bo‘lsa, yangi ekspert tayinlanadi va olingan taqrizdan foydalanish mumkinligi baholanadi.

Taqrizchi muallifning yashirilgan shaxsini ataylab izlamaydi, e’lon qilinmagan ma’lumotlardan o‘z manfaati uchun foydalanmaydi hamda asossiz iqtibos, hamkorlik, xizmat yoki boshqa afzalliklarni talab qilmaydi. Mualliflar taklif etgan nomzodlar ham bir xil tekshiruvdan o‘tadi; tanlov Taqriz siyosatiga muvofiq amalga oshiriladi.

10. Muharrirlar va tahririy organlar a’zolarining manfaatlar to‘qnashuvi

Muharrir, Tahrir kengashi yoki Tahrir hay’ati a’zosi qo‘lyozma bo‘yicha vakolat olishdan oldin va yangi holatlar yuzaga kelganda tegishli manfaatlarni ochiqlaydi. Quyidagi shaxs ishni olib bormaydi va u bo‘yicha qaror qabul qilmaydi:

• muallif, hammuallif yoki tadqiqot ishtirokchisi bo‘lgan shaxs;
• muallif bilan muhim yaqindagi hamkorlik, hammualliflik, rahbarlik, bo‘ysunish yoki ustozlik aloqasiga ega shaxs;
• muallif bilan yaqin shaxsiy, oilaviy yoki moliyaviy munosabatlarga ega shaxs;
• natijada bevosita moliyaviy, institutsional yoki akademik manfaati bor shaxs;
• muallif bilan jiddiy kasbiy nizoda bo‘lgan shaxs;
• o‘rganilayotgan ish, dastur yoki muassasa bilan mustaqillikni ta’minlashga imkon bermaydigan darajada bog‘langan shaxs.

Bir tashkilotda ishlash qaramlik va institutsional manfaatni alohida baholashni talab qiladi; bo‘linmalarning ma’muriy ajratilgani o‘z-o‘zicha mustaqillikni isbotlamaydi. Tahririyat ichida xolis ko‘rib chiqish ta’minlanmasa, malakali tashqi muharrir tayinlanadi.

Chetlatilgan shaxs taqrizchilarni tanlamaydi, yopiq yozishmalarni olib bormaydi, ichki muhokamalarda qatnashmaydi va qarorga ta’sir qilmaydi. Maxfiy materiallarga kirish to‘qnashuv haqida xabar berish va ishni topshirish uchun zarur doira bilan cheklanadi. Tahririy rolga ega muallif faqat odatiy muallifga beriladigan axborotni oladi.

Bosh muharrirda to‘qnashuv mavjud bo‘lsa, almashtirishni Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati bo‘yicha manfaatdor bo‘lmagan vakolatli shaxs tashkil etadi. Bosh muharrir o‘z ishini baholovchini tanlamaydi va umumiy nazorat vakolatiga tayanib uning qarorini bekor qilmaydi. Chetlatish, tayinlash, vakolat chegaralari va kirish cheklovlari hujjatlashtiriladi.

11. Muharrirlar, tahririy organlar a’zolari va institut xodimlarining qo‘lyozmalari

Bosh muharrir, Tahrir kengashi va Tahrir hay’ati a’zolari, taklif etilgan muharrirlar hamda institut xodimlari qabul qilish kafolati yoki imtiyozli ko‘rib chiqishsiz ish topshirishga haqli. Bunday qo‘lyozmalar:

• tadqiqotda qatnashmagan va muallifga xizmat bo‘yicha bog‘liq bo‘lmagan mustaqil muharrirga beriladi; zarur bo‘lsa, tashqi muharrir jalb qilinadi;
• belgilangan ikki tomonlama anonim taqriz jarayonidan o‘tadi;
• tadqiqot maqolasi qabul qilinishidan oldin 9-bo‘lim talablariga javob beruvchi mustaqil tashqi taqrizchilarning kamida ikkita mazmunli xulosasini oladi;
• muallifning taqriz, ichki muhokama va qarorga aralashuvisiz ko‘rib chiqiladi;
• asossiz tezlashtirish yoki sifat va etika bo‘yicha yengilliklarga ega bo‘lmaydi.

E’lon qilingan maqolada muallifning tahririy yoki tegishli institutsional roli hamda qo‘llangan mustaqil ko‘rib chiqish tartibi anonim taqrizchilarni ochiqlamasdan ko‘rsatiladi. Tahrir hay’ati siyosatida belgilangan tahririy ishtirokchilar maqolalari ulushiga cheklovlar saqlanadi va individual to‘qnashuvlarni boshqarish o‘rnini bosmaydi.

12. Taklif etilgan muharrirlar va maxsus sonlar

Taklif etilgan muharrir muhim manfaatlarni tayinlanishidan oldin va har bir topshirilgan qo‘lyozma bo‘yicha alohida ochiqlaydi. U o‘z maqolasi, yaqin hammualliflari yoki bo‘ysunuvchilari ishi va mustaqillikni istisno etuvchi munosabatlar mavjud boshqa materiallarni olib bormaydi. Qo‘lyozma manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan Bosh muharrir yoki boshqa mustaqil muharrirga beriladi.

Homiylik, tashqi moliyalashtirish, tashkiliy ko‘mak va maxsus son tashkilotchilarining muhim rollari ochiqlanadi. Homiy alohida ishlarning mualliflar tarkibi, taqrizchilari yoki qarorlarini tasdiqlamaydi. Sifat, mustaqil taqriz va maxsus sonlar nazoratining odatiy talablari qo‘llanadi; taklif etilgan muharrir o‘z harakatlari haqidagi shikoyatni hal qilmaydi.

13. Noshir va tahririyat xodimlarining manfaatlar to‘qnashuvi

O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti noshir sifatida hamda jurnal faoliyatini ta’minlovchi xodimlar moliyaviy, institutsional, siyosiy, tijorat yoki shaxsiy manfaatlardan alohida qo‘lyozmalar bo‘yicha ilmiy qarorlarga ta’sir qilish uchun foydalanmaydilar.

Mualliflik to‘lovlari, to‘lovdan ozod etish, homiylik, reklama, texnik ko‘mak va nashrga tayyorlash vazifalari ilmiy qaror qabul qilishdan ajratiladi. Vazifalarni birlashtirish faqat rasmiy tayinlash, tegishli to‘qnashuv yo‘qligi va vakolatlarning hujjatlashtirilgan chegaralari bilan mumkin. Tizimga texnik kirishning o‘zi xodimga mazmunga ta’sir qilish huquqini bermaydi.

APCning mavjudligi, to‘lanishi, kamaytirilishi yoki bekor qilinishi, xarajatlarning institut tomonidan qoplanishi va muallifning noshir bilan moliyaviy aloqasi qabul yoki rad etishni belgilamaydi. To‘lov masalalari e’lon qilingan mualliflik to‘lovlari shartlari asosida ko‘riladi. Tijorat va ma’muriy xodimlar to‘lov, xizmat yoki ko‘mak evaziga nashrni va’da qilmaydilar.

14. Ta’sischi va institutsional mustaqillik

Institut tashkiliy ta’minot va mustaqil ilmiy baholashni ajratgan holda ta’sischi va noshir vazifalarini birlashtiradi. Institut rahbariyati, bog‘liq muassasalar, davlat organlari, moliyalashtiruvchi tashkilotlar va hamkorlar alohida qo‘lyozmalarni qabul qilish, qayta ishlashga yuborish yoki rad etish qarorlariga aralashmaydilar.

Institutsional ko‘mak quyidagi huquqlarni bermaydi:

• taqrizchilar tanloviga ta’sir qilish yoki muharrir vazifasini egallash;
• zarur rolsiz yopiq taqrizlar, anonim ekspertlar shaxsi yoki ichki muhokamalarga kirish;
• muayyan materialni nashr qilishni talab etish;
• idoraviy yoki obro‘ manfaatini himoya qilish uchun halol ilmiy tadqiqotni to‘sish;
• noilmiy sabablar bilan qarorni o‘zgartirish yoki asoslangan natijalarni chiqarib tashlashni talab qilish.

Etika, ma’lumotlar himoyasi yoki tegishli cheklovlar haqidagi murojaatlar belgilangan tartibda ko‘rilishi mumkin; ular xulosalarni yashirin boshqarish huquqini bermaydi. Bosim qayd etiladi va mustaqil vakolatli shaxsga yuboriladi. Manfaatni vijdonan ochiqlash yoki aralashuv haqida xabar berish uchun ta’qibga yo‘l qo‘yilmaydi.

15. Ochiqlangan manfaatlar to‘qnashuvini boshqarish

Ochiqlash aniqlangan qoidabuzarlikka teng emas. Manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan Bosh muharrir yoki mustaqil vakolatli muharrir quyidagilarni baholaydi:

• manfaatning xususiyati va ahamiyati;
• qo‘lyozma va ishtirokchi roli bilan bevosita aloqasi;
• tadqiqot, baholash va nashrga ishonchga ta’sir xavfi;
• ochiqlash yetarliligi va qo‘shimcha kafolatlar zarurati;
• majburiy chetlatish yoki almashtirish asoslari mavjudligi;
• xolis jarayonni ta’minlash imkoniyati.

Choralar ommaviy bayonot, homiy rolini aniqlashtirish, mustaqil muharrir tayinlash, taqrizchini almashtirish, yopiq muhokamadan chiqarish, mustaqil metodologik yoki statistik baholash va mutanosib hujjatlar so‘rovini o‘z ichiga olishi mumkin. Qo‘shimcha maslahat ikkita majburiy tashqi xulosa o‘rnini bosmaydi.

Muhim bo‘lmagan aloqa asoslari qayd etilgan holda ishtirokka to‘sqinlik qilmaydi deb topilishi mumkin. Bu imkoniyat 9–12-bo‘limlardagi majburiy cheklovlarni bekor qilmaydi. Xavfni tegishli tarzda bartaraf etish mumkin bo‘lmasa, ko‘rib chiqish to‘xtatib turiladi yoki qo‘lyozma sabablar tushuntirilgan holda rad etiladi. Qaror, ijro uchun mas’ul shaxs, kirish cheklovlari va choralarning bajarilishi tahririy qaydlarda aks ettiriladi.

16. Maxfiylik va ochiqlash bayonotlarini e’lon qilish

To‘liq individual bayonotlar va tasdiqlovchi materiallar faqat to‘qnashuvni baholash va boshqarish uchun ularga ehtiyoji bor shaxslarga taqdim etiladi. Muharrir, ilmiy halollik bo‘yicha maslahatchi yoki vakolatli tashkilotga axborot uzatish murojaat maqsadi va zarur hajm bilan cheklanadi. Taqrizchi anonimlik hisobga olingan holda baholash uchun muhim ma’lumotni oladi; zarur bo‘lsa, ochiqlash shakli muhim holatni yashirmasdan mualliflar bilan kelishiladi.

Har bir e’lon qilingan maqolada manfaatlar to‘qnashuvi, jumladan uning yo‘qligi haqidagi bayonot joylashtiriladi. Muhim aloqani tushunish uchun yetarli ma’lumot beriladi, biroq ortiqcha oilaviy, tibbiy, manzilga oid yoki boshqa shaxsiy tafsilotlar e’lon qilinmaydi. Shaffof nashr yoki ilmiy qaydni tuzatish uchun ochiqlash zarur bo‘lsa, jurnal muhim manfaatning o‘zi to‘liq maxfiy qolishini va’da qilmaydi.

Jinoyat ishi materiallari, shaxsga doir va ishtirokchilarning himoyalanadigan ma’lumotlari odatiy bayonot yoki dastlabki shikoyatga kiritilmaydi. Zarur dalillar uchun xavfsiz uzatish usuli kelishiladi. Tahririy qaydlar himoyalanadi, chetlatish yoki mas’ul shaxs almashganda kirish huquqlari qayta ko‘rib chiqiladi.

17. Nashrdan oldin aniqlangan ochiqlanmagan to‘qnashuv

Ochiqlanmagan manfaat ehtimoli aniqlansa, tahririyat:

• tushuntirish va zarur tasdiqlovchi dalillarni so‘rashi;
• yangilangan individual yoki umumiy bayonotni talab qilishi;
• taqriz yoki nashrga tayyorlashni to‘xtatib turishi;
• muharrir yoki taqrizchini almashtirishi va tegishli kirishni cheklashi;
• qo‘shimcha mustaqil baholash, jumladan ta’sirlangan qarorni qayta ko‘rib chiqishni tashkil etishi;
• yashirish muhim bo‘lsa yoki ishonchli jarayonni ta’minlab bo‘lmasa, qo‘lyozmani rad etishi;
• jiddiy etik masalani Nashr etikasi siyosatiga muvofiq ko‘rib chiqishga yuborishi mumkin.

Vijdonan yo‘l qo‘yilgan xato, talabni tushunmaslik va qasddan yashirish farqlanadi. Aloqador shaxslarga javob berish imkoniyati beriladi; tekshiruvsiz shubha isbotlangan qoidabuzarlik sifatida e’lon qilinmaydi. Kichik kamchilikda bayonotni tuzatish yetarli bo‘lishi mumkin, ammo bu buzilgan taqriz jarayoni oqibatlarini avtomatik bartaraf etmaydi.

18. Nashrdan keyin aniqlangan ochiqlanmagan to‘qnashuv

Tahririyat ochiqlash talab etilganmi, manfaat tadqiqot yoki tahririy jarayonga ta’sir qilishi mumkinmi va xulosalar ishonchli qolganmi, degan masalalarni aniqlaydi. Faqat muallif manfaati emas, taqrizchi, muharrir, homiy yoki noshirning ochiqlanmagan aloqalari ham tekshiriladi.

Zarur hollarda quyidagi choralar qo‘llanadi:

• bayonotni asl maqola bilan bog‘langan shaffof tuzatish xabarnomasi orqali aniqlashtirish;
• ta’sirlangan natijalar yoki qabul qilish tartibini mustaqil baholash;
• vakolatli tashkilotdan tekshiruv so‘rash;
• muhim noaniqlik hal etilmagan bo‘lsa, tashvish bildiruvchi tahririy xabarnoma chiqarish;
• aniqlangan holatlar ishning ishonchliligi yoki etik maqbulligiga shubha qilish uchun yetarli asos bersa, maqolani qaytarib olish.

Ilgari ochiqlanmagan manfaatning o‘zi avtomatik retraksiyani anglatmaydi. Chora buzilish xususiyati va oqibatlariga mos bo‘lishi kerak. Muhim yangilanish bayonotni sezilmaydigan tarzda almashtirish orqali bajarilmaydi; maqola, xabarnoma va jurnal nazoratidagi metama’lumotlar bog‘lanadi hamda o‘zaro muvofiq yangilanadi. Tashqi bazalardagi tuzatish muddatlari ularning tartiblariga bog‘liq.

19. Manfaatlar to‘qnashuvi yuzasidan nizolar

Manfaat bahosi yoki boshqaruv chorasiga rozi bo‘lmagan shaxs asoslangan yozma murojaat yuborishi mumkin. Unda qaror, faktik yoki protsessual muammo, tegishli dalillar va kutilayotgan tuzatish usuli ko‘rsatiladi. Shaxsiy haqorat va bila turib yolg‘on ayblovlarga yo‘l qo‘yilmaydi.

Baholashni tegishli manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan va bahslashilayotgan qarorda qatnashmagan malakali shaxs o‘tkazadi. Dastlabki ishtirokchidan faktik izoh so‘ralishi mumkin, biroq u o‘z harakatlari haqidagi nizoni hal qilmaydi. Zarur bo‘lsa, mustaqil vakolatli tashkilotdan ma’lumot yoki xulosa so‘raladi; tahririyat huquqiy nizolarni hal etishga vakolatli organlar o‘rnini bosmaydi.

Anonim, aniq va tekshiriladigan xabar faqat murojaatchi ismi yo‘qligi sababli rad etilmaydi. Holatlar muddatidan oldin ommaviy ayblovlarsiz, adolatli va maxfiy tekshiriladi.

20. Shikoyatlar va apellatsiyalar

Nashr etikasi siyosati hamda Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatida belgilangan murojaat va apellatsiya tartibi qo‘llanadi. Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish bo‘yicha alohida siyosat tasdiqlanib e’lon qilingach tatbiq etiladi.

Bosh muharrir, ta’sischi yoki noshir vakili haqidagi shikoyat mustaqil vakolatli shaxsga yuboriladi; jurnal ichida mustaqil ko‘rib chiqish mumkin bo‘lmasa, tashqi ekspert jalb etiladi. Harakatlari ustidan shikoyat qilingan shaxs o‘z ishini baholovchini tanlamaydi va yakuniy qaror qabul qilmaydi.

Apellatsiya aniq faktik xatolar, yangi muhim dalillar yoki tartib buzilishlariga ko‘ra baholanadi. Asosli chetlatishga rozi bo‘lmaslikning o‘zi uni bekor qilishni kafolatlamaydi. Murojaatchiga ruxsat etilgan hajmda asoslangan natija bildiriladi; vijdonan murojaat qilish javob tariqasidagi sanksiyalarga olib kelmasligi kerak.

21. Tashqi standartlar

Siyosatni ishlab chiqish va qo‘llashda quyidagi manbalar yo‘nalish beradi:

• COPE Core Practices va Ethical Guidelines for Peer Reviewers — manfaatlarni ochiqlash va tahririy baholash mustaqilligi.
• ICMJE: Disclosure of Financial and Non-Financial Relationships and Activities, and Conflicts of Interest — muhim aloqalar va ko‘mak manbalari rolini tavsiflash.
• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing — COPE, DOAJ, OASPA va WAMEning qo‘shma tamoyillari.
• DOAJ Guide to Applying — ochiq ilmiy jurnal shaffofligi va tashkil etilishiga oid yo‘nalishlar.
• Scopus: Content Policy and Selection — ochiq nashr etikasi siyosati va e’lon qilingan tartiblarga rioya etish talablari.
• Web of Science: Journal Evaluation Process and Selection Criteria — tahririy sifatni baholashning umumiy yo‘nalishlari.

Ushbu siyosat Nashr etikasi, Taqriz, Tahrir hay’ati, Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatlari hamda Mualliflik tamoyillari bilan birga qo‘llanadi. Tashqi tavsiyalarga havolalar jurnalning bu tashkilotlarga a’zoligi yoki indekslanganligini anglatmaydi. Hujjatdagi aniq tartiblar jurnal qoidalaridir; ularning soni va ifodalari Scopus yoki Web of Science’ning majburiy shabloni sifatida ko‘rsatilmaydi.

22. Siyosatni boshqarish

Siyosatni qo‘llash uchun Bosh muharrir yoki manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, vakolatli mustaqil muharrir javob beradi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti ta’sischi va noshir sifatida ilmiy qarorlar mustaqilligini saqlab, tashkiliy sharoit va qaydlarning himoyalangan saqlanishini ta’minlaydi.

Siyosat belgilangan tartibda tasdiqlanib, saytda e’lon qilingach kuchga kiradi. Haqiqiy tasdiqlash, kuchga kirish va yangilash sanalari e’lon qilingan versiyada ko‘rsatiladi. Matn davriy qayta ko‘rib chiqiladi va o‘zgarishlar barcha til versiyalarida bir xil aks ettiriladi. Bayonotlar, chetlatishlar va qarorlar tarixi tahririy qaydlarda saqlanadi.

Ilmiy qarorlarga ta’sir qiluvchi muharrir va xodimlar tayinlanganda manfaatlari haqidagi dolzarb ma’lumotlarni taqdim etadi va holatlar o‘zgarganda yangilaydi. Tahririy rahbarlarning muhim kasbiy va moliyaviy manfaatlari shaxsiy ma’lumotlar himoyasiga rioya etgan holda saytning tegishli bo‘limida e’lon qilinadi; alohida qo‘lyozmalarga doir bayonotlar ularning hujjatlarida qo‘shimcha qayd etiladi.

Murojaatlar va manfaatlarni ochiqlash: jurnal saytidagi tahririyatning amaldagi aloqa ma’lumotlari orqali yuboriladi. Murojaatni tahririyatga yo‘naltirish uchun ta’sischi va noshirning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Xat mavzusida «Manfaatlar to‘qnashuvi — Kriminologiya (O‘zbekiston)» hamda mavjud bo‘lsa, qo‘lyozma raqami yoki DOI ko‘rsatiladi. Birinchi xatda yopiq materiallar va shaxsga doir ma’lumotlarni yubormang; xavfsiz kanal alohida kelishiladi.

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi; uzoq davom etgan ko‘rib chiqishda jarayon haqida odatda kamida har 30 kalendar kunda bir marta ma’lumot beriladi. Bular aloqa bo‘yicha mo‘ljallar bo‘lib, tekshiruv yakunlanishining kafolatlangan muddati emas. Murojaat yuzasidan barcha qarorlar tegishli manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lgan shaxslar ishtirokisiz qabul qilinadi.