1. Siyosatning qo‘llanish doirasi

Siyosat nashr jarayonining barcha ishtirokchilariga tatbiq etiladi:

• mualliflar, hammualliflar va yozishmalar uchun mas’ul mualliflarga;
• taqrizchilar, rozilik asosida jalb etilgan hamtaqrizchilar va tashqi ilmiy maslahatchilarga;
• bosh muharrir, uning o‘rinbosarlari, muvofiqlashtiruvchi, bo‘lim va yordamchi muharrirlarga, agar bunday lavozimlar joriy etilgan bo‘lsa;
• tahrir hay’ati raisi, rais o‘rinbosari va a’zolariga;
• taklif etilgan muharrirlar va maxsus sonlar tashkilotchilariga;
• tahririy, ma’muriy va texnik xodimlarga, jumladan, shartnoma asosidagi ijrochilarga;
• muassis, nashriyot va jurnal faoliyatini ta’minlashda qatnashadigan ularning vakillariga.

Har bir ishtirokchi haqiqiy, ehtimoliy va shunday deb qabul qilinishi mumkin bo‘lgan manfaatlar to‘qnashuvini aniqlash hamda oshkor etish uchun shaxsan javob beradi. Lavozim, ilmiy obro‘ yoki boshqa shaxs bayonoti individual oshkor etishni almashtirmaydi. Siyosat barcha material turlarini, jumladan, sharhlar, tahririyat maqolalari va maxsus sonlarni qamrab oladi.

2. Haqiqiy, ehtimoliy va shunday deb qabul qilinadigan to‘qnashuvlar

Haqiqiy to‘qnashuv shaxsda uning vazifalari yoki qaroriga aloqador raqobatlashuvchi manfaatlar allaqachon mavjud bo‘lganda yuzaga keladi. To‘qnashuvni aniqlash uchun qaror allaqachon buzib ko‘rsatilganini isbotlash talab etilmaydi.

Ehtimoliy to‘qnashuv amaldagi yoki kutilayotgan aloqa kelajakda yoxud muayyan sharoitda, masalan, ishga kirish muzokaralari yoki rejalashtirilgan shartnomada raqobatlashuvchi manfaatlarni keltirib chiqarishi mumkin bo‘lganda mavjud bo‘ladi.

Shunday deb qabul qilinadigan to‘qnashuv xabardor uchinchi shaxs, haqiqiy ta’sir aniqlanmagan bo‘lsa ham, xulosaning mustaqilligiga asosli shubha qilishi mumkin bo‘lganda mavjud bo‘ladi.

Shubha tug‘ilganda ishtirokchi holatlarni ahamiyatsiz deb o‘zicha yashirmasdan, tahririyatga bildiradi. Baholash shaxsning kelib chiqishi, fuqaroligi, e’tiqodi yoki muayyan guruhga mansubligiga emas, manfaatning ishga aloqasiga qaratiladi.

3. Manfaatlar to‘qnashuvi turlari

Moliyaviy manfaatlar

Oshkor etilishi kerak bo‘lgan tegishli moliyaviy munosabatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• tadqiqot grantlari, shartnomalar, davlat yoki tijorat moliyalashtirishi;
• amaldagi yoki kutilayotgan ishga joylashish, pullik maslahatlar, gonorarlar va ma’ruzalar;
• yo‘l, turar joy, konferensiyalar va kasbiy ta’lim xarajatlarini to‘lash;
• haq to‘lanadigan huquqiy, kriminologik yoki boshqa ekspertlik ishlari;
• aksiyalar, ulushlar, mulkiy huquqlar, royalti, patentlar yoki patent talabnomalari;
• maslahat organlaridagi haq to‘lanadigan a’zolik;
• uskunalar, dasturiy ta’minot, ma’lumotlar bazalari, xizmatlar yoki boshqa resurslarni taqdim etish;
• baholanayotgan xavfsizlik tizimlari, tahliliy platformalar, xavfni prognoz qilish algoritmlari, kriminalistik texnologiyalar yoki xizmatlardagi moliyaviy manfaatlar.

Yordam beruvchilarning rasmiy nomlari va berilgan bo‘lsa, grant yoki shartnoma raqamlari ko‘rsatilishi kerak. Mualliflar moliyalashtiruvchi tomon natijalarga ta’sir qilgan deb hisoblashidan qat’i nazar, oshkor etish talab qilinadi. Muassasa yoki vositachi orqali munosabatlar ishni baholash uchun ahamiyatli bo‘lishi mumkin bo‘lsa, oshkor etiladi.

Kasbiy va akademik manfaatlar

Tegishli holatlarga yaqindagi yoki davom etayotgan hammualliflik va hamkorlik, ilmiy rahbarlik, ustozlik, bir muassasada ishlash, bo‘ysunish munosabatlari, ishni tayyorlashda qatnashish, kasbiy nizolar va muayyan natija, loyiha yoki resurs uchun bevosita raqobat kiradi.

Muallifning ishga joylashishi, lavozimda o‘sishi, dissertatsiyasi yoki grant arizasi ustidan vakolatlar, tahririy va maslahat organlariga a’zolik, kasbiy tashkilotga rahbarlik va raqobatdosh tadqiqotlarda ishtirok ham oshkor etiladi. Bir ilmiy sohada ishlashning o‘zi xolis baholashni istisno qilmaydi.

Shaxsiy manfaatlar

Yaqin shaxsiy yoki oilaviy aloqalar, jiddiy shaxsiy nizolar, qaramlik, hokimiyat munosabatlari va xolislikka ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan boshqa holatlar oshkor etiladi. Shaxsiy tafsilotlar faqat to‘qnashuvni baholash va boshqarish uchun zarur hajmda beriladi.

Institutsional va xizmatga oid manfaatlar

Natijalardan foyda olishi yoki obro‘siga zarar yetishi mumkin bo‘lgan tashkilot bilan aloqalar, muassasaning moliyalashtirish yoki tadqiqot o‘tkazishdagi ishtiroki, tegishli texnologiyalarga egalik hamda ish beruvchi, buyurtmachi, muassis yoki boshqaruv organi bosimi oshkor etiladi.

Kriminologiyada o‘z muassasasi yoki bo‘linmasini o‘rganish, maqolada tahlil qilinayotgan ish yoki voqeada qatnashish, ishtirokchilar ustidan xizmat vakolati va muallif mas’ul bo‘lgan dasturni baholash ayniqsa ahamiyatlidir. Huquqni muhofaza qilish organlari, sudlar, jazoni ijro etish muassasalari yoki boshqa tashkilotda ishlash tadqiqot mavzusiga aloqador holda oshkor etiladi; bunday ishning o‘zi muallifni kamsitish uchun asos emas.

Intellektual manfaatlar va muayyan pozitsiyani ommaviy ilgari surish

Holatlarga baholanayotgan siyosat, standart yoki dasturni ishlab chiqishda qatnashish, muayyan qarorni ommaviy qo‘llab-quvvatlash, ishga bevosita aloqador inson huquqlari, fuqarolik yoki lobbichilik faoliyati hamda ko‘rib chiqilayotgan usul yoki xulosa yuzasidan jiddiy nizo kirishi mumkin.

Ilmiy fikr, e’tiqod yoki akademik kelishmovchilikning o‘zi to‘qnashuv emas. Xolislikka asosli shubha tug‘dirishi mumkin bo‘lgan aniq vazifa yoki aloqa oshkor etiladi. Siyosat tanqidiy tadqiqotlar, ommabop bo‘lmagan natijalar yoki muayyan ilmiy an’ana vakillarini chiqarib tashlash uchun ishlatilmaydi.

4. Oshkor etish davri

Jurnal har qanday manfaat avtomatik ravishda ahamiyatsiz bo‘lib qoladigan yagona qat’iy muddatni belgilamaydi. Ishtirokchilar ish yoki qaror bilan muhim aloqasi saqlanib qolgan amaldagi, yaqindagi, kutilayotgan va o‘tmishdagi munosabatlarni oshkor etadi. Imkon qadar aloqaning xususiyati, davomiyligi va saqlanib qolgan ahamiyati ko‘rsatiladi.

Shartnoma yoki hammualliflik bir necha yil oldin tugagani davom etayotgan qaramlik, moliyaviy manfaatlar yoki jiddiy nizoni oshkor etish majburiyatini bekor qilmaydi. Shaxsiy hayotning to‘liq tarixi va ishga aloqasiz kasbiy aloqalar talab etilmaydi. Holatlar o‘zgarganda, jumladan, taqriz, nashrga tayyorlash va nashrdan keyin avvalgi oshkor etish muhim jihatdan to‘liqsiz yoki noaniq bo‘lib qolsa, bayonotlar yangilanadi.

5. Mualliflarning manfaatlarni oshkor etish talablari

Har bir muallif maqolaga tegishli moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlarni oshkor etadi: tadqiqot yordami, mehnat va institutsional aloqalar, maslahat va rahbarlik vazifalari, intellektual mulk, tijorat manfaatlari, kasbiy va shaxsiy munosabatlar, tahririy vazifalar hamda homiy ishtiroki.

Ma’lumot qo‘lyozma topshirilganda taqdim etiladi. Yozishmalar uchun mas’ul muallif individual bayonotlarni to‘playdi, umumiy matnni kelishadi va nashrdan oldin yangilanishini ta’minlaydi. Har bir hammuallif o‘z ma’lumotining to‘liqligi va aniqligi uchun shaxsan javob beradi. Hammuallif javob bermasligi manfaatlar yo‘qligi haqidagi bayonot hisoblanmaydi.

Ikki tomonlama anonim taqriz uchun ismlar ko‘rsatilgan to‘liq bayonotlar alohida faylda yoki tizimning maxsus maydonida beriladi. Anonimlashtirilgan qo‘lyozmada ilmiy baholash uchun zarur axborot muharrir bilan kelishilgan shaklda saqlanadi. Anonimlashtirish manfaatni mas’ul muharrirdan yashirishga asos bo‘lmaydi. Oshkor etish etik ma’qullash, ishtirokchilar roziligi yoki mualliflik talablarini almashtirmaydi.

6. Moliyalashtirish va homiyning roli

Ishga bevosita moliyaviy va moddiy yordamning barcha manbalari oshkor etiladi. Moliyalashtirish bayonotida ular umumiy institutsional yordamdan va manfaatlar to‘qnashuvi bayonotida beriladigan mualliflarning boshqa aloqalaridan ajratiladi. Nashr to‘lovlarini to‘lash, jumladan, Institut budjetidan qoplash Institut tadqiqotni moliyalashtirganini o‘z-o‘zidan anglatmaydi.

Mualliflar homiy yoki buyurtmachining quyidagilardagi rolini bayon qiladi:

• tadqiqot savoli, konsepsiyasi va dizayni;
• usullarni tanlash, ma’lumotlarni olish va saralash;
• tahlil va talqin;
• qo‘lyozmani tayyorlash, qayta ko‘rib chiqish va ma’qullash;
• topshirish qarori va nashr joyini tanlash;
• ma’lumotlardan foydalanish hamda tahlilni tekshirish huquqini nazorat qilish;
• nashrni oldindan kelishish, kechiktirish yoki cheklash.

Bunday ishtirok bo‘lmagan bo‘lsa, haqiqatga mos kelganda quyidagi ifodadan foydalanish mumkin:

Moliyalashtiruvchi tomon tadqiqot dizayni, ma’lumotlarni to‘plash, tahlil qilish yoki talqin etish, qo‘lyozmani tayyorlash yoxud nashrga topshirish qarorida qatnashmagan. Moliyalashtiruvchi tashkilot nashrga cheklov qo‘ymagan.

Mualliflar homiyga muhim natijalarni yashirish yoki ularni tekshirish va xulosalarni ilmiy halollik bilan bayon etishga to‘sqinlik qilish imkonini beradigan shartlarni qabul qilmasligi kerak. Qonuniy foydalanish va maxfiylik cheklovlari alohida tavsiflanadi. Zarur bo‘lsa, muharrir shartnomaning tegishli bandlarini maxfiy va minimal zarur hajmda so‘raydi. Moliyalashtiruvchi tomon jurnalning tahririy qarorini qabul qilmaydi.

7. Mualliflarning manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti

Har bir qo‘lyozmada, jumladan, to‘qnashuv mavjud bo‘lmaganda ham alohida bayonot bo‘ladi. Barcha mualliflar maqolaga tegishli raqobatlashuvchi manfaatlar yo‘qligini tasdiqlagan bo‘lsa, quyidagi ifoda ishlatiladi:

Mualliflar ushbu maqola mazmuniga aloqador manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradi.

Manfaat mavjud bo‘lsa, bayonotda quyidagilar ko‘rsatiladi:

• tegishli muallif;
• tashkilot, shaxs yoki munosabat xususiyati;
• moliyaviy yoki nomoliyaviy manfaat va uning ishga aloqasi;
• tegishli hollarda qo‘llangan boshqarish choralari.

«To‘qnashuv hal etildi» yoki «mualliflar xolis» kabi iboralar muhim aloqani oshkor etishni almashtirmaydi. Tahririyat mazmunni saqlagan holda aniqroq ifodani kelishishi mumkin. U maqolani ijobiyroq ko‘rsatish uchun muhim axborotni olib tashlamaydi yoki mualliflar tasdig‘isiz ularda to‘qnashuv yo‘qligini bildirmaydi.

8. Bayonot namunalari

Quyidagi namunalar haqiqiy holatlarga moslashtirilishi kerak. Bosh harflar, tashkilotlar va choralar haqiqiy ma’lumotlar bilan almashtiriladi; mustaqil ko‘rib chiqish faqat amalda o‘tkazilgan bo‘lsa ko‘rsatiladi.

Moliyalashtirish va haq to‘lanadigan ekspertlik ishi

A.A. [tashkilot, grant raqami]dan tadqiqot granti olgan. B.B. maqola mavzusiga aloqador masalada [tashkilot]ga pullik ekspertlik xizmatlari ko‘rsatgan. Qolgan mualliflar ushbu maqolaga tegishli manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradi.

Intellektual mulk

A.A. ushbu maqolada o‘rganilgan xavfni baholash dasturiga huquqlarga ega va litsenziyadan daromad oladi. Bu aloqa muharrirga oshkor etilgan; [amalda qo‘llangan mustaqil tekshiruv choralari] qo‘lyozmada bayon qilingan.

O‘rganilayotgan tashkilotda ishlash

A.A. faoliyati maqolada tahlil qilingan [tashkilot]da ishlaydi. Uning vazifalariga [tegishli vazifa] kiradi. Tashkilotning ma’lumotlardan foydalanish va nashrni tayyorlashdagi roli «Moliyalashtirish va homiyning roli» bo‘limida ochib berilgan.

Baholanayotgan dasturni ishlab chiqishda qatnashish

A.A. ushbu maqolada baholanayotgan profilaktika dasturini ishlab chiqishga hissa qo‘shgan. Tahlil [vazifalarning haqiqiy taqsimoti va mustaqil tekshiruv choralari] asosida o‘tkazilgan.

Tahririy vazifa

A.A. «Kriminologik faoliyat» jurnalining tahrir hay’ati a’zosi. U ushbu qo‘lyozma bo‘yicha taqrizchilarni tanlash, ichki muhokamalar yoki tahririy qarorda qatnashmagan. Ko‘rib chiqishni jurnal siyosatlariga muvofiq mustaqil muharrir boshqargan.

Tegishli to‘qnashuvlarning yo‘qligi

Mualliflar ushbu maqola mazmuniga aloqador manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligini bildiradi.

9. Taqrizchilarning manfaatlar to‘qnashuvi

Taklifni qabul qilishdan oldin taqrizchilar mualliflar, muassasa va ish mavzusi bilan muhim aloqalar haqida muharrirga xabar beradi. Tekshiruv hammualliflik va hamkorlik, bir muassasada ishlash, ilmiy rahbarlik, bo‘ysunish, shaxsiy va oilaviy aloqalar, moliyaviy manfaatlar, kasbiy nizolar, bevosita raqobat hamda tadqiqot yoki qo‘lyozmani tayyorlashdagi ishtirokni qamrab oladi.

Taqrizchilar o‘rganilayotgan dasturni ishlab chiqish, amalga oshirish yoki baholashdagi ishtirokini hamda tahlil qilinayotgan ish, voqea yoki tashkilotga bevosita aloqasini ham oshkor etadi. Preprintni o‘qiganlikning o‘zi taqrizchini chetlatmaydi, biroq ishni rivojlantirishga mazmunli yordam va buning natijasida yuzaga kelgan aloqalar bildirilishi kerak.

Taqrizchi muallifning muassasasida ishlasa, jurnalning tahrir hay’ati yoki tahririyat jamoasiga kirsa, tadqiqotda qatnashgan bo‘lsa, muallif bilan bo‘ysunish munosabatiga yoki mustaqil baholashga mos kelmaydigan boshqa aloqaga ega bo‘lsa, ikkita majburiy mustaqil tashqi ekspertdan biri bo‘la olmaydi. Muhim moliyaviy, yaqin shaxsiy yoki boshqarib bo‘lmaydigan boshqa to‘qnashuv taqrizdan voz kechishni talab qiladi; oshkor etishning o‘zi to‘siqni bartaraf etmaydi.

To‘qnashuv ish boshlanganidan keyin aniqlansa, taqrizchi baholashni to‘xtatib, muharrirga xabar beradi. Faqat holat majburiy almashtirishni talab qilmasa va xolislikka to‘sqinlik qilmasa, mustaqil muharrirning hujjatlashtirilgan qaroridan keyin ish davom etishi mumkin. Zarur bo‘lsa, boshqa ekspert tayinlanadi va mavjud xulosadan foydalanish mumkinligi baholanadi.

Taqrizchilar anonim muallif shaxsini ataylab aniqlashga urinmasligi, nashr etilmagan axborotdan o‘z foydasi uchun foydalanmasligi yoki asossiz iqtiboslar, hamkorlik, xizmatlar va boshqa afzalliklarni talab qilmasligi kerak. Muallif tavsiya qilgan nomzodlar bir xil tekshiruvdan o‘tadi; tanlash Taqriz siyosatiga muvofiq amalga oshiriladi.

10. Muharrirlar va tahrir hay’ati a’zolarining to‘qnashuvlari

Muharrirlar, tahrir hay’ati raisi, rais o‘rinbosari va a’zolari qo‘lyozma bo‘yicha vazifa olishdan oldin va yangi holatlar yuzaga kelganda tegishli manfaatlarni oshkor etadi. Shaxs quyidagi hollarda qo‘lyozmani ko‘rib chiqishi yoki u bo‘yicha qaror qabul qilishi mumkin emas:

• muallif, hammuallif yoki tadqiqot ishtirokchisi bo‘lsa;
• muallif bilan yaqindagi muhim hamkorlik, hammualliflik, ilmiy rahbarlik, bo‘ysunish yoki ustozlik aloqalariga ega bo‘lsa;
• muallif bilan yaqin shaxsiy, oilaviy yoki moliyaviy aloqalari bo‘lsa;
• natijadan bevosita moliyaviy, institutsional yoki akademik manfaatdor bo‘lsa;
• muallif bilan jiddiy kasbiy nizoda bo‘lsa;
• o‘rganilayotgan ish, dastur yoki muassasa bilan mustaqillikka to‘sqinlik qiladigan aloqasi bo‘lsa.

Mualliflardan istalgan birining muassasasida ishlaydigan muharrir ushbu qo‘lyozmani ko‘rib chiqish va u bo‘yicha qaror qabul qilishdan chetlashtiriladi. Turli ma’muriy bo‘linmalar mustaqillikni o‘z-o‘zidan ta’minlamaydi. Tahririyat ichida xolis ko‘rib chiqish ta’minlanmasa, malakali tashqi muharrir tayinlanadi.

Chetlashtirilgan shaxs taqrizchilarni tanlamaydi, maxfiy yozishmalarni yuritmaydi, ichki muhokamalarda qatnashmaydi va qarorga ta’sir qilmaydi. Maxfiy materiallardan foydalanish to‘qnashuv haqida xabar berish va ishni topshirish uchun zarur hajm bilan cheklanadi. Tahririy vazifaga ega muallif faqat odatda mualliflarga beriladigan axborotni oladi.

Bosh muharrirda to‘qnashuv bo‘lsa, to‘qnashuvga ega bo‘lmagan vakolatli shaxs Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatiga muvofiq almashtirishni tashkil etadi. Bosh muharrir o‘z ishini baholovchini tanlamaydi yoki umumiy nazorat vakolatini asos qilib qarorni bekor qilmaydi. Chetlashtirish, tayinlash, vakolat va foydalanish cheklovlari hujjatlashtiriladi.

11. Muharrirlar, tahrir hay’ati a’zolari va Institut xodimlarining qo‘lyozmalari

Bosh muharrir, tahrir hay’ati raisi, rais o‘rinbosari va a’zolari, taklif etilgan muharrirlar hamda Institut xodimlari qabul kafolati yoki imtiyozsiz ish topshirishi mumkin. Ularning qo‘lyozmalari:

• tadqiqotda qatnashmagan va muallif bilan bo‘ysunish aloqasiga ega bo‘lmagan mustaqil muharrirga beriladi; zarur bo‘lsa, tashqi muharrir tayinlanadi;
• belgilangan ikki tomonlama anonim taqrizdan o‘tadi;
• tadqiqot maqolasi qabul qilinishidan oldin 9-bo‘limga javob beradigan mustaqil tashqi taqrizchilardan kamida ikkita mazmunli xulosa oladi;
• muallifning taqriz, ichki muhokama yoki qarorlarga aralashuvisiz ko‘rib chiqiladi;
• asossiz tezlashtirish yoki sifat va etika talablarida yengillik olmaydi.

Nashr etilgan maqolada muallifning tahririy yoki ishga tegishli institutsional roli va qo‘llangan mustaqil ko‘rib chiqish anonim taqrizchilar shaxsini ochmasdan ko‘rsatiladi. Tahrir hay’ati siyosatida belgilangan tahririy ishtirokchilar maqolalari ulushi cheklovlari saqlanadi va alohida to‘qnashuvlarni boshqarishni almashtirmaydi.

12. Taklif etilgan muharrirlar va maxsus sonlar

Taklif etilgan muharrirlar muhim manfaatlarini tayinlashdan oldin va har bir topshirilgan qo‘lyozma bo‘yicha alohida oshkor etadi. Ular o‘z maqolalari, yaqin hamkorlari yoki bo‘ysunuvchilarining ishlari hamda aloqalar mustaqillikka to‘sqinlik qiladigan boshqa materiallarni ko‘rib chiqmaydi. Qo‘lyozma to‘qnashuvga ega bo‘lmagan bosh muharrir yoki boshqa mustaqil muharrirga topshiriladi.

Homiylik, tashqi moliyalashtirish, tashkiliy ko‘mak va maxsus son tashkilotchilarining muhim rollari oshkor etiladi. Homiylar mualliflar ro‘yxati, taqrizchilar yoki alohida qo‘lyozmalar bo‘yicha qarorlarni tasdiqlamaydi. Sifat, mustaqil taqriz va maxsus son nazoratiga oid odatiy talablar qo‘llanadi; taklif etilgan muharrir o‘z xatti-harakatlari ustidan shikoyatni hal qilmaydi.

13. Nashriyot va tahririyat xodimlarining to‘qnashuvlari

Nashriyot sifatidagi O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti va jurnal ishini ta’minlovchi xodimlar moliyaviy, institutsional, siyosiy, tijorat yoki shaxsiy manfaatlardan alohida qo‘lyozmalar bo‘yicha ilmiy qarorlarga ta’sir qilish uchun foydalanmasligi kerak.

Mualliflik to‘lovlari, imtiyozlar, homiylik, reklama, texnik yordam va nashrni tayyorlash vazifalari ilmiy qaror qabul qilishdan ajratiladi. Vazifalarni birlashtirish rasmiy tayinlash, tegishli to‘qnashuvning yo‘qligi va vakolatlarning hujjatlashtirilgan ajratilishini talab qiladi. Tizimdan texnik foydalanishning o‘zi xodimga mazmunga ta’sir qilish vakolatini bermaydi.

Maqolaga ishlov berish to‘lovlarining mavjudligi, to‘lanishi, kamaytirilishi yoki bekor qilinishi, xarajatlarni Institut qoplashi va muallifning nashriyot bilan moliyaviy aloqasi qabul yoki rad etishni belgilamaydi. To‘lov masalalari e’lon qilingan mualliflik to‘lovlari shartlariga muvofiq hal etiladi. Tijorat va ma’muriy xodimlar to‘lov, xizmat yoki ko‘mak evaziga nashrni va’da qilmaydi.

14. Muassis va institutsional mustaqillik

Institut muassis va nashriyot vazifalarini birlashtiradi, tashkiliy ko‘makni mustaqil ilmiy baholashdan ajratadi. Institut rahbariyati, aloqador muassasalar, davlat organlari, moliyalashtiruvchilar va hamkorlar alohida qo‘lyozmalarni qabul qilish, qayta ishlash yoki rad etish qarorlariga aralashmaydi.

Institutsional yordam quyidagi huquqlarni bermaydi:

• taqrizchi tanlashga ta’sir qilish yoki muharrir vazifasini egallash;
• zarur vazifasiz maxfiy xulosalar, anonim taqrizchilar shaxsi yoki ichki muhokamalarga kirish;
• muayyan materialni nashr etishni talab qilish;
• institutsional yoki obro‘ manfaatlarini himoya qilish uchun halol o‘tkazilgan tadqiqotni to‘sish;
• ilmiy bo‘lmagan sabablarga ko‘ra qarorlarni o‘zgartirish yoki asosli natijalarni olib tashlashni talab qilish.

Etika, ma’lumotlarni himoya qilish yoki tegishli cheklovlar haqidagi masalalar belgilangan tartibda ko‘rib chiqilishi mumkin; ular xulosalar ustidan yashirin nazoratga vakolat bermaydi. Bosim qayd etiladi va mustaqil vakolatli shaxsga yuboriladi. Halol niyat bilan oshkor etish yoki aralashuv haqida xabar berish uchun ta’qib qilish taqiqlanadi.

15. Oshkor etilgan to‘qnashuvlarni boshqarish

Oshkor etish tasdiqlangan qoidabuzarlik bilan teng emas. To‘qnashuvga ega bo‘lmagan bosh muharrir yoki vakolatli mustaqil muharrir quyidagilarni baholaydi:

• manfaatning xususiyati va ahamiyati;
• uning qo‘lyozma va ishtirokchi vazifasiga bevosita aloqasi;
• tadqiqot, baholash va nashrga ishonchga ta’sir qilish xavfi;
• oshkor etish yetarliligi va qo‘shimcha kafolatlar zarurligi;
• chetlashtirish yoki almashtirish majburiyligi;
• xolis jarayonni ta’minlash mumkinligi.

Choralar ochiq bayonot, homiy rolini aniqlashtirish, mustaqil muharrir, taqrizchini almashtirish, maxfiy muhokamadan chetlashtirish, mustaqil metodologik yoki statistik baholash va hujjatlar uchun mutanosib so‘rovlarni o‘z ichiga olishi mumkin. Qo‘shimcha maslahat ikkita majburiy tashqi xulosani almashtirmaydi.

Ahamiyati kichik aloqa sabablari qayd etilgan holda ishtirokka mos deb topilishi mumkin. Bu 9–12-bo‘limlardagi majburiy cheklovlarni bekor qilmaydi. Xavf yetarlicha bartaraf etilmasa, ko‘rib chiqish to‘xtatiladi yoki qo‘lyozma sabablari ko‘rsatilgan holda rad etiladi. Qaror, ijro uchun mas’ul shaxs, foydalanish cheklovlari va choralar bajarilishi qayd etiladi.

16. Maxfiylik va oshkor etilgan ma’lumotlarni nashr qilish

To‘liq individual bayonotlar va tasdiqlovchi materiallardan faqat to‘qnashuvni baholash hamda boshqarish uchun ularga ehtiyoji bo‘lgan shaxslar foydalanadi. Muharrir, tadqiqot halolligi maslahatchisi yoki vakolatli tashkilotga berilgan axborot maqsad va zarur hajm bilan cheklanadi. Taqrizchilar anonimlik hisobga olingan holda baholashga tegishli axborotni oladi; zarur bo‘lsa, oshkor etish shakli mualliflar bilan muhim holatni yashirmasdan kelishiladi.

Har bir nashr etilgan maqolada, jumladan, to‘qnashuv yo‘qligida ham manfaatlar to‘qnashuvi bayonoti bo‘ladi. Muhim aloqani tushuntirish uchun yetarli axborot ortiqcha oilaviy, tibbiy, manzilga oid yoki boshqa shaxsiy tafsilotlarsiz e’lon qilinadi. Shaffof nashr yoki ilmiy nashr qaydini tuzatish uchun oshkor etish zarur bo‘lsa, jurnal muhim manfaatning o‘zi to‘liq maxfiy saqlanishini va’da qilmaydi.

Jinoyat ishlari materiallari, shaxsga doir ma’lumotlar va ishtirokchilarning himoyalangan axboroti oddiy bayonot yoki dastlabki shikoyatga kiritilmaydi. Zarur dalillar uchun himoyalangan uzatish usuli kelishiladi. Tahririy qaydlar himoyalanadi va chetlashtirish yoki mas’ul shaxs almashganidan so‘ng foydalanish huquqlari qayta ko‘rib chiqiladi.

17. Nashrdan oldin oshkor etilmagan to‘qnashuvlar

Oshkor etilmagan bo‘lishi mumkin bo‘lgan manfaat aniqlansa, tahririyat quyidagilarni amalga oshirishi mumkin:

• tushuntirish va zarur tasdiqlovchi dalillarni so‘rash;
• yangilangan individual yoki umumiy bayonotni talab qilish;
• taqriz yoki nashrga tayyorlashni to‘xtatib turish;
• muharrir yoki taqrizchini almashtirish va tegishli foydalanish huquqini cheklash;
• qo‘shimcha mustaqil baholashni, jumladan, ta’sirlangan qarorni qayta ko‘rib chiqishni tashkil etish;
• yashirish muhim bo‘lsa yoki ishonchli jarayon ta’minlanmasa, qo‘lyozmani rad etish;
• jiddiy etik masalani «Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot»ga muvofiq ko‘rib chiqishga yuborish.

Halol xato, tushunmovchilik va ataylab yashirish ajratiladi. Tegishli shaxslarga javob berish imkoniyati yaratiladi; tekshiruvsiz shubha isbotlangan qoidabuzarlik sifatida ko‘rsatilmaydi. Kichik kamchilikda bayonotni tuzatish yetarli bo‘lishi mumkin, biroq bu taqriz mustaqilligi buzilishini avtomatik bartaraf etmaydi.

18. Nashrdan keyin oshkor etilmagan to‘qnashuvlar

Tahririyat oshkor etish talab qilinganini, manfaat tadqiqot yoki tahririy jarayonga ta’sir qilishi mumkinligini va xulosalar ishonchliligi saqlanganini aniqlaydi. Bu mualliflar manfaatlari bilan birga taqrizchilar, muharrirlar, homiylar yoki nashriyotning oshkor etilmagan aloqalariga ham taalluqlidir.

Zarur bo‘lsa, choralar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• asl maqola bilan bog‘langan ochiq tuzatish bildirishnomasi orqali bayonotni aniqlashtirish;
• ta’sirlangan natijalar yoki qabul jarayonini mustaqil baholash;
• vakolatli tashkilotdan tekshiruv so‘rash;
• muhim noaniqlik hal etilmay qolsa, xavotir bildiruvchi bayonot;
• aniqlangan holatlar ishning ishonchliligi yoki etik maqbulligiga shubha qilish uchun yetarli asos bersa, retraksiya.

Ilgari oshkor etilmagan manfaat avtomatik retraksiyaga asos bo‘lmaydi. Choralar qoidabuzarlik xususiyati va oqibatlariga mos kelishi kerak. Muhim yangilanish bayonotni bildirmasdan almashtirish orqali qilinmaydi; maqola, bildirishnoma va jurnal nazoratidagi metama’lumotlar o‘zaro bog‘lanib, muvofiq yangilanadi. Tashqi bazalar yangilanish muddatlari ushbu xizmatlar tartibiga bog‘liq.

19. Manfaatlar to‘qnashuvi yuzasidan nizolar

Baholash yoki boshqarish chorasiga rozi bo‘lmagan shaxs asoslantirilgan yozma murojaat yuborishi mumkin. Unda qaror, faktik yoki protsessual masala, tegishli dalillar va so‘ralayotgan chora ko‘rsatiladi. Shaxsiy haqoratlar va bila turib yolg‘on ayblovlar mumkin emas.

Baholashni tegishli to‘qnashuvga ega bo‘lmagan va bahsli qarorda qatnashmagan malakali shaxs o‘tkazadi. Dastlabki ishtirokchidan faktlarga oid tushuntirish so‘ralishi mumkin, biroq u o‘z harakatlari haqidagi nizoni hal qilmaydi. Mustaqil vakolatli tashkilotdan axborot yoki xulosa so‘ralishi mumkin; jurnal huquqiy nizolarni hal qilishga vakolatli organlarni almashtirmaydi.

Anonim, aniq va tekshiriladigan xabar faqat murojaatchi nomi yo‘qligi sababli rad etilmaydi. Holatlar barvaqt ochiq ayblovlarsiz, adolatli va maxfiy ko‘rib chiqiladi.

20. Shikoyatlar va apellyatsiyalar

«Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot» va Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatidagi tartiblar qo‘llanadi. Shikoyatlar va apellyatsiyalarni ko‘rib chiqish bo‘yicha alohida siyosat tasdiqlanib, e’lon qilinganidan keyin qo‘llanadi.

Bosh muharrir yoki muassis yoxud nashriyot vakili ustidan shikoyat mustaqil vakolatli shaxsga yuboriladi; ichki mustaqil ko‘rib chiqish imkoni bo‘lmasa, tashqi ekspert tayinlanadi. Ustidan shikoyat qilingan shaxs o‘z ishini baholovchini tanlamaydi va yakuniy qarorni qabul qilmaydi.

Apellyatsiyalar aniq faktik xatolar, muhim yangi dalillar yoki protsessual buzilishlar asosida baholanadi. Asosli chetlashtirishga rozi bo‘lmaslik uni bekor qilishni kafolatlamaydi. Asoslantirilgan natija ruxsat etilgan doirada murojaatchiga bildiriladi; halol niyatdagi murojaat ta’qibga olib kelmasligi kerak.

21. Tashqi standartlar

Siyosatni ishlab chiqish va qo‘llashda quyidagi manbalar hisobga olinadi:

• COPEning asosiy amaliyotlari va Taqrizchilar uchun etik tavsiyalar — manfaatlarni oshkor etish va mustaqil tahririy baholash.
• ICMJE: moliyaviy va nomoliyaviy munosabatlar, faoliyat hamda manfaatlar to‘qnashuvini oshkor etish — muhim aloqalar va yordam beruvchi tomonlarning rollarini bildirish.
• Ilmiy nashrlarda shaffoflik va ilg‘or amaliyot tamoyillari — COPE, DOAJ, OASPA va WAMEning qo‘shma tamoyillari.
• DOAJga ariza topshirish qo‘llanmasi — shaffoflik va ochiq foydalanishdagi ilmiy jurnalni tashkil etish bo‘yicha tavsiyalar.
• Scopus: kontent siyosati va tanlash — ochiq nashr etikasi siyosati va e’lon qilingan tartiblarga rioya etish talablari.
• Web of Science: jurnallarni baholash jarayoni va tanlash mezonlari — tahririy sifatni baholashning umumiy yo‘nalishlari.

Siyosat «Nashr etikasi va qoidabuzarliklar to‘g‘risidagi bayonot», Taqriz siyosati, Tahrir hay’ati siyosati, Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati hamda Mualliflik tamoyillari bilan birgalikda qo‘llanadi. Tashqi tavsiyalarga havolalar tashkilotga a’zolik yoki indekslanishni anglatmaydi. Ushbu hujjatdagi aniq tartiblar jurnal qoidalaridir; ularning soni va ifodasi Scopus yoki Web of Science majburiy shabloni sifatida taqdim etilmaydi.

22. Siyosatni boshqarish

Ijro uchun bosh muharrir, to‘qnashuv mavjud bo‘lsa esa vakolatli mustaqil muharrir javob beradi. O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti muassis va nashriyot sifatida mustaqil ilmiy qarorlarni saqlagan holda tashkiliy yordam va qaydlarni himoyalangan holda saqlashni ta’minlaydi.

Siyosat belgilangan tartibda tasdiqlanib, saytda e’lon qilinganidan keyin kuchga kiradi. E’lon qilingan talqinda tasdiqlash, kuchga kirish va qayta ko‘rib chiqishning haqiqiy sanalari qayd etiladi. Matn davriy ko‘rib chiqiladi va o‘zgarishlar til talqinlarida izchil aks ettiriladi. Bayonotlar, chetlashtirishlar va qarorlar tarixi tahririy qaydlarda saqlanadi.

Ilmiy qarorlarga ta’sir qiladigan muharrirlar va xodimlar tayinlanganda o‘z manfaatlari haqida amaldagi ma’lumotlarni beradi va holatlar o‘zgarganda yangilaydi. Tahririy rahbarlarning muhim kasbiy va moliyaviy manfaatlari shaxsga doir ma’lumotlar himoyalangan holda saytning tegishli bo‘limida e’lon qilinadi; muayyan qo‘lyozmaga oid bayonotlar tegishli ish qaydlarida qo‘shimcha saqlanadi.

Murojaatlar va manfaatlarni oshkor etish: jurnal saytidagi amaldagi tahririyat aloqa ma’lumotlaridan foydalaning. Murojaatni tahririyatga yetkazish uchun muassis va nashriyotning umumiy manzili — info@uzkti.uz. Xat mavzusida «Manfaatlar to‘qnashuvi — Kriminologik faoliyat» hamda mavjud bo‘lsa, qo‘lyozma raqami yoki DOI ko‘rsatiladi. Dastlabki xabarga cheklangan materiallar yoki shaxsga doir ma’lumotlar kiritilmaydi; himoyalangan kanal alohida kelishiladi.

Tahririyat murojaat olinganini 10 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi; ko‘rib chiqish uzoq davom etsa, ishning borishi haqida odatda kamida har 30 kalendar kunda bir marta ma’lumot beriladi. Bular aloqa uchun mo‘ljal muddatlar bo‘lib, tekshiruv tugashining kafolatlangan muddatlari emas. Murojaat bo‘yicha barcha qarorlar tegishli to‘qnashuvi bor shaxslar ishtirokisiz qabul qilinadi.