01Noshirning majburiyatlari

Jurnalning muassisi va noshiri — O‘zbekiston Respublikasi Kriminologiya tadqiqot instituti. Jurnalni tayyorlash va chiqarishni institutning Tahririy-noshirlik markazi amalga oshiradi.

Noshir quyidagilarga majbur:

• tahririy tartib-taomillarni amalga oshirish uchun zarur tashkiliy, moliyaviy va texnik sharoitlarni ta’minlash;
• qo‘lyozmalarni ilmiy baholash va tahririy qarorlarning mustaqilligini himoya qilish;
• etik masalalarga oid murojaatlarni ko‘rib chiqish, tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish haqidagi va boshqa zarur xabarnomalarni e’lon qilishga ko‘maklashish;
• muassis, noshir, tahririyat jamoasi, to‘lovlar, litsenziyalash va qo‘lyozmalarni baholash tartiblari haqidagi ma’lumotlarning aniqligini ta’minlash;
• e’lon qilingan arxivlash tartiblariga muvofiq tahririy ma’lumotlarni himoya qilish, zaxira nusxalarini yaratish va nashr etilgan materiallarni saqlashni tashkil etish;
• amaldagi siyosatlar va ularga kiritilgan o‘zgartirishlar haqidagi ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatini ta’minlash.

Institut tomonidan moliyalashtirish, nashr xizmatlari uchun to‘lov, to‘lovdan ozod etish, homiylik va tashkilot obro‘siga oid manfaatlar ilmiy ishni qabul qilish yoki rad etish uchun asos bo‘lmasligi kerak.

↑ Mundarijaga qaytish

02Muharrirlarning majburiyatlari

Bosh muharrir va tahririyat jamoasi tahririy jarayonning ilmiy puxtaligi va shaffofligi uchun javobgardir. Ular quyidagilarga majbur:

• ishning originalligi, metodologik sifati, ishonchliligi, bayonining aniqligi va ahamiyatini, shuningdek, jurnal tematikasiga muvofiqligini baholash;
• fuqarolik, etnik mansublik, jins, din, siyosiy qarashlar, nogironlik, xizmat mavqeyi yoki boshqa shaxsiy belgilar asosida kamsitishga yo‘l qo‘ymaslik;
• tegishli malakaga ega mutaxassislar tomonidan maxfiy va xolis taqrizlashni tashkil etish;
• manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish va xolis baholashga to‘sqinlik qiladigan holatlarda qo‘lyozmani ko‘rib chiqishni mustaqil muharrirga topshirish;
• mualliflar va taqrizchilar haqidagi ma’lumotlarni, qo‘lyozma mazmunini, yozishmalarni va nashr etilmagan ma’lumotlarni himoya qilish;
• etik masalalarni hal etishda muhim qarorlar va amalga oshirilgan harakatlarni hujjatlashtirish;
• chop etilgan materiallarda xatolar yoki qoidabuzarliklar aniqlansa, tegishli choralarni ko‘rish.

Muharrirlar huquq egalarining ruxsatisiz va ma’lumotlardan foydalanish shartlariga rioya etmasdan nashr etilmagan axborotdan o‘z tadqiqotlarida yoki boshqa maqsadlarda foydalanmasligi kerak. Muassasalar, davlat siyosati yoki huquqni muhofaza qilish faoliyatiga oid tanqidiy xulosalar ilmiy mezonlar asosida baholanadi; bunday xulosalarning o‘zi nashrni rad etish uchun sabab bo‘lmaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

03Institut xodimlari va tahririyat a’zolari ishlarini mustaqil ko‘rib chiqish

Institut xodimlari, tahrir hay’ati a’zolari, bosh muharrir va taklif etilgan muharrirlar taqdim etgan qo‘lyozmalarga boshqa materiallar bilan bir xil ilmiy va etik talablar qo‘llaniladi.

Tahririyatda vazifaga ega bo‘lgan muallif o‘z ishiga taqrizchilarni tayinlashda, uni muhokama qilishda yoki unga doir qaror qabul qilishda ishtirok etmasligi, shuningdek, oddiy muallifga beriladigan imkoniyatlardan tashqari maxfiy tahririy ma’lumotlardan foydalana olmasligi kerak.

Qo‘lyozma manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan, xizmat jihatidan muallifga bo‘ysunmaydigan va tadqiqotda ishtirok etmagan muharrirga topshiriladi. Tahririyat tarkibida bunday mustaqillikni ta’minlashning imkoni bo‘lmasa, tegishli malakaga ega tashqi muharrir tayinlanadi. Taqrizchilar ham mualliflardan va ko‘rib chiqilayotgan ishdan mustaqil bo‘lishi kerak.

Maxsus sonlarga ham bir xil sifat va etika talablari qo‘llaniladi. Taklif etilgan muharrir o‘z maqolasi bo‘yicha qaror qabul qilmasligi kerak. Mustaqil ko‘rib chiqish qanday tashkil etilganiga doir muhim ma’lumotlar chop etilgan ishda oshkor qilinadi.

↑ Mundarijaga qaytish

04Taqrizchilarning majburiyatlari

Taqrizchilar quyidagilarga majbur:

• faqat o‘z ilmiy vakolati doirasidagi topshiriqlarni qabul qilish;
• asoslangan, konstruktiv va xolis taqrizlar taqdim etish;
• kelishilgan muddatlarga rioya qilish yoki bunga imkon bo‘lmasa, tahririyatni zudlik bilan xabardor qilish;
• qo‘lyozmalar, ma’lumotlar va tahririy yozishmalar maxfiyligini saqlash;
• moliyaviy, kasbiy, institutsional va shaxsiy manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish;
• plagiat, ishonchsiz ma’lumotlar, mualliflikka oid qoidabuzarliklar yoki boshqa etik muammolar alomatlari haqida tahririyatga xabar berish;
• haqoratlar, shaxsiyatga qaratilgan baholar va asossiz ayblovlardan tiyilish;
• taqrizlash masalalari bo‘yicha mualliflar bilan tahririyat orqali muloqot qilish.

Qo‘lyozmani yoki taqrizlash topshirig‘ini boshqa shaxsga, jumladan, hamkasb yoki talabaga berish faqat tahririyatning oldindan roziligi bilan va maxfiylikka rioya etgan holda mumkin. Iqtibos keltirishga oid tavsiyalar ilmiy asosga ega bo‘lishi kerak; ular taqrizchining o‘z iqtiboslari sonini oshirishni maqsad qilmasligi lozim.

↑ Mundarijaga qaytish

05Mualliflarning majburiyatlari

Mualliflar quyidagilarga majbur:

• original ish taqdim etish va uning ilgari tarqatilgan yoki chop etilgan materiallar bilan aloqasini oshkor qilish;
• ayni qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga topshirmaslik;
• tadqiqot savoli, manbalar, tanlanma, usullar, tahlil, natijalar va cheklovlarni aniq bayon qilish;
• tadqiqot materiallaridan foydalanishning ruxsat etilgan shartlari doirasida ilmiy da’volarni tekshirish imkonini ta’minlash;
• foydalanilgan ilmiy ishlar, qonunchilik hujjatlari, sud qarorlari, statistik va boshqa manbalarga to‘g‘ri havola berish;
• ma’lumotlarni to‘qib chiqarish, soxtalashtirish, muhim natijalarni yashirish va chalg‘ituvchi talqinga yo‘l qo‘ymaslik;
• moliyalashtirish, buyurtmachining roli va manfaatlar to‘qnashuvini oshkor qilish;
• zarur etik ma’qullashlar, ruxsatlar va roziliklarni olish;
• mualliflik, hissalar va yakuniy matnni kelishib olish;
• mualliflik huquqlari va uchinchi shaxslarga tegishli materiallardan foydalanish shartlariga rioya qilish;
• tadqiqot shartlari va tatbiq etiladigan talablarga muvofiq birlamchi tadqiqot materiallarini saqlash va himoya qilish.

Kriminologik tadqiqotlarda qayd etilgan huquqbuzarliklar, latent jinoyatchilik baholari, ishtirokchilarning o‘z xabarlari va boshqa ko‘rsatkichlar bir-biridan farqlanishi kerak. Statistik ta’riflar, qayd etish amaliyoti, tanlanma tarkibi yoki ma’lumotlardan foydalanish imkoniyatlaridagi o‘zgarishlar xulosalarga ta’sir qilsa, ular oshkor etilishi lozim. Korrelyatsion natijalar tegishli tadqiqot asosisiz sababiy ta’sirning dalili sifatida taqdim etilmasligi kerak.

Muhim xatoni aniqlagan muallif tahririyatga zudlik bilan xabar berishi hamda uni baholash va tuzatishda hamkorlik qilishi kerak.

↑ Mundarijaga qaytish

06Mualliflik va ilmiy hissa

Muallif — tadqiqotga salmoqli ilmiy hissa qo‘shgan, matnni yozishda yoki uning ilmiy mazmunini jiddiy qayta ishlashda ishtirok etgan, yakuniy variantni ma’qullagan hamda o‘z hissasi va ishning halolligi uchun javobgarlikni qabul qilgan shaxsdir.

Rahbarlik nazorati, moliyalashtirish, muassasa yoki ma’lumotlardan foydalanish imkonini yaratish, texnik yordam yoki xizmat darajasining o‘zi mualliflik uchun asos bo‘lmaydi. Mualliflikni sotib olish yoki sotish, rahbarni majburan mualliflar qatoriga kiritish, haqiqiy muallifni chiqarib tashlash va shaxsni uning roziligisiz muallif sifatida ko‘rsatish taqiqlanadi.

Hissalar qo‘lyozmada tavsiflanadi; tegishli rollar mos kelgan hollarda ularni tartibga solish uchun CRediT — hissa qo‘shuvchilar rollari taksonomiyasi qo‘llaniladi. CRediT hissalarni tavsiflaydi va mualliflik mezonlarining o‘rnini bosmaydi. Ushbu mezonlarga javob bermaydigan shaxslar ularning roziligi bilan Minnatdorlik bo‘limida qayd etilishi mumkin.

Qo‘lyozma topshirilgandan keyin mualliflar ro‘yxati yoki tartibini o‘zgartirish uchun asos va barcha daxldor shaxslarning yozma roziligi talab qilinadi. Nashrdan keyingi o‘zgartirishlar ochiq xabarnoma bilan rasmiylashtiriladi. Nizo hal etilmasa, qo‘lyozmani baholash to‘xtatib turilishi mumkin; haqiqiy hissalarni aniqlash masalasi zarur hollarda vakolatli tashkilotga yuborilishi mumkin.

↑ Mundarijaga qaytish

07Manfaatlar to‘qnashuvi va moliyalashtirish

Mualliflar, muharrirlar va taqrizchilar tadqiqotga yoki tahririy baholashga ta’sir ko‘rsatishi mumkin deb asosli ravishda qabul qilinadigan munosabatlar va holatlarni oshkor qiladi. Bularga moliyaviy qo‘llab-quvvatlash, mehnat va maslahat xizmatlariga oid munosabatlar, shaxsiy aloqalar, yaqindagi hammualliflik, xizmat bo‘yicha bo‘ysunish, kasbiy raqobat va boshqa muhim manfaatlar kiradi.

Muayyan muassasalar, profilaktika dasturlari yoki davlat choralari tadqiq etilganda, mualliflar ularni ishlab chiqish, joriy etish, moliyalashtirish yoki baholashdagi ishtirokini oshkor qiladi. Tadqiqotga buyurtma bergan tashkilot va uning usullarni tanlash, ma’lumotlardan foydalanish, tahlil qilish va nashr etish to‘g‘risidagi qarordagi roli ko‘rsatilishi kerak.

Har bir maqolada moliyalashtirish va manfaatlar to‘qnashuvi to‘g‘risidagi bayonotlar, tegishli hollarda ularning mavjud emasligi haqidagi bayonotlar ham bo‘lishi kerak. Oshkor qilingan manfaatlar to‘qnashuvi avtomatik rad etishga olib kelmaydi: tahririyat uni boshqarish uchun zarur choralarni belgilaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

08Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlar

Intervyular, so‘rovlar, kuzatuvlar, tajribalar, shaxsiy hujjatlar yoki odamlar haqidagi boshqa ma’lumotlardan foydalaniladigan tadqiqotlarda ishtirokchilarning huquqlari, qadr-qimmati, farovonligi va xavfsizligi hisobga olinishi kerak.

Etik baholash talab etiladigan tartib-taomillar boshlanishidan oldin vakolatli qo‘mita yoki boshqa vakolatli organning ma’qullashi olinishi lozim. Qo‘lyozmada ushbu organning nomi, qaror sanasi va raqami, agar raqam berilgan bo‘lsa, ko‘rsatiladi. Agar ma’qullash talab etilmasa yoki undan ozod etish berilgan bo‘lsa, mualliflar buning asosini tushuntirishi kerak. Muassasa rahbariyatining ishtirokchilar yoki hujjatlardan foydalanishga bergan ruxsati o‘z-o‘zidan etik baholashning o‘rnini bosmaydi.

Ishtirokchilarga tadqiqotning maqsadi, ishtirokning xususiyati, ma’lumotlardan foydalanish, ehtimoliy xavflar va maxfiylik chegaralari haqida tushunarli axborot beriladi. Ishtirok ixtiyoriy bo‘lishi kerak. Ayrim savollarga javob bermaslik, ishtirokni tugatish va ma’lumotlarni qaytarib olish shartlari, jumladan, qayta tiklab bo‘lmaydigan anonimlashtirish yoki nashrdan keyingi cheklovlar oldindan tushuntiriladi.

Qamoqda saqlanayotgan shaxslar, mahkumlar va nazorat ostidagi shaxslar. Mualliflar vakolatli shaxslarning bosimi va majburlashidan himoyalash choralarini tavsiflashi kerak. Tadqiqotda ishtirok etishga rozilik jazo muddatini qisqartirish, saqlash sharoitlarini yaxshilash yoki protsessual afzalliklar berish haqidagi va’dalar bilan bog‘lanmasligi lozim. Ishtirok etishdan bosh tortish salbiy oqibatlarga olib kelmasligi kerak. Kompensatsiya taklif etilsa, u asoslangan bo‘lishi va ishtirok etishga noo‘rin undash vositasiga aylanmasligi kerak.

Voyaga yetmaganlar, jabrlanuvchilar va boshqa zaif ishtirokchilar. Voyaga yetmaganlar uchun bolaning yoshi va tadqiqotni tushunish qobiliyatiga muvofiq qonuniy vakilning roziligi hamda bolaning o‘z roziligini olish talablari hisobga olinadi. Zo‘ravonlik va odam savdosidan jabrlanganlar hamda boshqa zaif guruhlar bilan ishlashda qayta ruhiy jarohatlanishdan va ularning joylashuvi yoki maqomi oshkor bo‘lishidan himoyalash choralari nazarda tutilishi kerak.

Odatdagi rozilik olish tartibidan chetga chiqish, jumladan, yashirin kuzatuv yoki shaxsga doir ma’lumotlardan yangidan rozilik olmasdan ikkilamchi foydalanish oldindan belgilangan etik va huquqiy asosni talab qiladi; tadqiqotchiga qulaylik yaratish bunday asos bo‘la olmaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

09Sud, tergov va boshqa nozik ma’lumotlar

Jinoyat ishlari materiallari, sud hujjatlari, idoraviy ma’lumotlar bazalari, sudlanganlik, viktimizatsiya va ozodlikdan mahrum qilish joylari haqidagi ma’lumotlardan foydalanish tegishli asosga ega bo‘lishi kerak. Hujjat bilan tanishish imkoniyati uning butun mazmunini ilmiy nashrda oshkor qilish huquqini avtomatik ravishda bermaydi.

Mualliflar foydalaniladigan shaxsga doir ma’lumotlar hajmini imkon qadar kamaytiradi. Matn, jadvallar, tasvirlar, ilovalar va metama’lumotlardan shaxsni bevosita yoki bilvosita aniqlashga imkon beruvchi ma’lumotlar, jumladan, yosh, joylashuv, sanalar, ishning noodatiy holatlari, xizmat mavqeyi va boshqa belgilar kombinatsiyalari olib tashlanishi kerak. Ismni taxallus bilan almashtirishning o‘zi yetarli bo‘lmasligi mumkin.

Tadqiqotda ishtirok etishga rozilik va shaxsni aniqlashga imkon beradigan ma’lumotlarni nashr etishga rozilik alohida ko‘rib chiqiladi. Ishtirokchi haqidagi shaxsni aniqlashga imkon beruvchi materiallarni nashr etish alohida xabardor qilingan rozilik va ruxsat etilgan huquqiy asosni talab qiladi. Ochiq sud qarorlari va boshqa ommaviy hujjatlar tahlilida shaxsiy tafsilotlarning zarurligi va zarar yetkazish xavfi baholanishi kerak.

Qo‘lyozmada gumon, ayblov va sud tomonidan aniqlangan faktlar farqlanishi kerak. Muayyan hudud yoki guruhlardagi jinoyatchilik haqidagi xulosalar ma’lumotlar doirasidan chiqmasligi, tamg‘alovchi umumlashtirishlar bilan almashtirilmasligi yoki aniq shaxslarga nisbatan asossiz ayblovlarni keltirib chiqarmasligi kerak.

Mualliflar qonun bilan qo‘riqlanadigan sirlarni, himoya ostidagi guvohlar haqidagi ma’lumotlarni, oshkor etilmagan tezkor axborotni yoki tarqatilishi taqiqlangan boshqa materiallarni oshkor qilmasligi kerak. Huquqlarni yoki foydalanish cheklovlarini buzmasdan zarur ilmiy tekshiruvni amalga oshirishning imkoni bo‘lmasa, tahririyat axborotni himoya qiladigan tarzda qayta ishlashni talab qilishi yoki nashrni rad etishi mumkin.

↑ Mundarijaga qaytish

10Ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati va natijalarning tekshirilishi

Qo‘lyozmada ma’lumotlar qayerda saqlanishi, ularni taqdim etish shartlari yoki foydalanish cheklanganligining sabablari ko‘rsatilgan ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati to‘g‘risidagi bayonot bo‘lishi kerak. Mavjud bo‘lsa, repozitoriylarga havolalar va doimiy identifikatorlardan foydalaniladi.

Birlamchi intervyular, shaxsiy hujjatlar yoki foydalanish cheklangan idoraviy ma’lumotlarni ochiq e’lon qilish rozilik shartlari, ishtirokchilarning huquqlari, xavfsizlik talablari yoki qonuniy cheklovlarni buzadigan bo‘lsa, bu talab qilinmaydi. Buning o‘rniga, imkon qadar, mualliflar anonimlashtirilgan umumlashtirma ma’lumotlar, tahlil kodi, o‘zgaruvchilar tavsifi, tadqiqot vositalari yoki tekshirishning boshqa yetarli usulini taqdim etadi.

Tahririyat tasdiqlovchi materiallarni kelishilgan xavfsiz kanal orqali so‘rashi mumkin. Foydalanish hajmi tekshiruv maqsadiga mutanosib bo‘lishi kerak. Mualliflar muayyan ma’lumotlarni taqdim etish imkoni yo‘qligini oldindan oshkor qiladi va ruxsat etilgan muqobil yechimni taklif qiladi. Sun’iy yaratilgan o‘quv misollari va sintetik ma’lumotlar aniq belgilanishi, haqiqiy kuzatuvlar sifatida ko‘rsatilmasligi kerak.

↑ Mundarijaga qaytish

11Tadqiqot va nashr etikasi buzilishlari

Xususan, quyidagi amaliyotlar taqiqlanadi:

• plagiat, g‘oyalarni o‘zlashtirish va matndan nomaqbul qayta foydalanish;
• intervyular, so‘rovnomalar, kuzatuvlar, statistika, hujjatlar yoki natijalarni to‘qib chiqarish;
• ma’lumotlarni soxtalashtirish, kuzatuvlarni asossiz chiqarib tashlash va xulosalarni o‘zgartiradigan natijalarni yashirish;
• tasvirlar, jadvallar, xaritalar, iqtiboslar yoki tahliliy tartib-taomillarni manipulyatsiya qilish;
• takroriy nashr va ayni ilmiy hissani qayta-qayta taqdim etish uchun natijalarni sun’iy ravishda bo‘laklash;
• ayni qo‘lyozmani bir vaqtning o‘zida bir nechta jurnalga topshirish;
• to‘qima manbalar, majburiy iqtibos keltirish va iqtiboslarni manipulyatsiya qilishning boshqa shakllari;
• mualliflikni sotib olish, sotish yoki noto‘g‘ri ko‘rsatish;
• soxta taqrizlar, uydirma ekspert profillari va taqrizlash mustaqilligiga aralashish;
• muhim manfaatlar to‘qnashuvini yashirish;
• zarur ruxsatlar, etik ma’qullash yoki rozilikni olmaslik;
• maxfiy ma’lumotlarni ruxsatsiz oshkor qilish.

Matndagi o‘xshashliklarni baholashda tahririyat kontekstni, iqtibos keltirish amaliyotini, manbalar xususiyatini va qayta foydalanishning asoslanganligini hisobga oladi. O‘xshashlik foizining o‘zi plagiatni isbotlamaydi va mazmuniy baholashning o‘rnini bosmaydi. Xuddi shuningdek, sun’iy intellektni aniqlovchi avtomatik detektor natijasi o‘z-o‘zidan qoidabuzarlik dalili bo‘la olmaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

12Ehtimoliy qoidabuzarliklar haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish

Xabarlarni mualliflar, taqrizchilar, o‘quvchilar va boshqa shaxslar yuborishi mumkin. Anonim xabarlar ham aniq, tekshirish mumkin bo‘lgan ma’lumotlarni o‘z ichiga olsa, ko‘rib chiqiladi. Tahririyat holatlar aniqlanmaguncha aybdorlik haqida ommaviy xulosa chiqarmaydi.

Tartib quyidagi bosqichlarni o‘z ichiga oladi:

1. Xabarni ro‘yxatdan o‘tkazish, tegishli ishni aniqlash va taqdim etilgan faktlarni dastlabki baholash.
2. Masalani ko‘rib chiqishga mas’ul shaxslarning manfaatlar to‘qnashuvini tekshirish va zarur hollarda mustaqil mutaxassisni jalb etish.
3. Mualliflar va boshqa daxldor ishtirokchilardan tushuntirish so‘rash hamda javob uchun oqilona muddat berish.
4. Mavjud birlamchi materiallar, tahririy yozuvlar, mualliflik, rozilik va etik ma’qullashga oid hujjatlarni o‘rganish.
5. Zarur hollarda muallifning tashkiloti, etika qo‘mitasi, moliyalashtiruvchi tashkilot yoki boshqa vakolatli organga murojaat qilish.
6. Hujjatlashtirilgan qaror qabul qilish va axborotni oshkor etishning ruxsat etilgan chegaralarida tegishli tomonlarni xabardor qilish.

Masala o‘rganilayotgan davrda qo‘lyozmani baholash yoki nashrga tayyorlash to‘xtatib turilishi mumkin. Natija baholashni davom ettirish, qayta ishlashni so‘rash, qo‘lyozmani rad etish, tuzatish yoki xavotir bayonotini e’lon qilish yoxud maqolani qaytarib olishdan iborat bo‘lishi mumkin. Chora aniqlangan muammoning xususiyati va oqibatlariga mutanosib bo‘lishi kerak; vijdonan yo‘l qo‘yilgan xato qasddan sodir etilgan qoidabuzarlikdan alohida baholanadi.

Xabar bergan shaxs haqidagi ma’lumotlar tatbiq etiladigan talablar va adolatli ko‘rib chiqish ehtiyojlari doirasida himoya qilinadi. Vakolatli organ talab qilgan yoki masalani ko‘rib chiqish uchun zarur bo‘lgan oshkor etish holatlarida mutlaq maxfiylik va’da qilinmaydi. Muallifning javob bermasligi qoidabuzarlikni tan olish hisoblanmaydi; qaror yetarli mavjud dalillar asosida qabul qilinishi mumkin.

↑ Mundarijaga qaytish

13Shikoyatlar, apellyatsiyalar va ilmiy munozara

Shikoyat tahririy tartib-taomil, ishtirokchilarning xatti-harakati, etik talablarga rioya etilishi yoki chop etilgan materialga taalluqli bo‘lishi mumkin. Qaror ustidan apellyatsiyada aniq faktik, protsessual yoki etik xato ko‘rsatilishi va asoslanishi kerak.

Apellyatsiyani bahsli qarorni qabul qilishda ishtirok etmagan va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxs ko‘rib chiqadi. Bosh muharrir, tahririyat a’zosi yoki noshir vakili haqidagi shikoyat bo‘yicha yakuniy qarorni xatti-harakati ustidan shikoyat qilingan shaxs qabul qilishi mumkin emas. Zarur hollarda mustaqil tashqi ekspert jalb etiladi.

Tahririyat murojaat olinganini 15 ish kuni ichida tasdiqlashga intiladi. Dastlabki baholashdan so‘ng shikoyat yoki apellyatsiya bergan shaxsga keyingi bosqichlar va taxminiy javob muddati haqida xabar beriladi. Ko‘rib chiqish cho‘zilganda, tahririyat odatda kamida har 30 kalendar kunda ishning borishi haqida axborot beradi. Ushbu muddatlar murakkab holatlarni o‘rganishni cheklamaydi va muayyan qarorni kafolatlamaydi.

Mualliflarga asoslangan javob taqdim etiladi. Yakunlangan apellyatsiya muhim yangi holatlar taqdim etilsa, qayta ko‘rib chiqilishi mumkin. Ilmiy kelishmovchiliklar asoslangan izohlar va mualliflarning javoblari orqali muhokama qilinishi mumkin; tanqidiy materiallar faqat chop etilgan xulosalarga qo‘shilmagani uchun rad etilmaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

14Tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va xavotir bayonotlari

Tuzatish muhim xato yoki noaniqlikni bartaraf etish zarur bo‘lib, asosiy natijalar va xulosalar ishonchliligini saqlagan hollarda e’lon qilinadi.

Maqolani qaytarib olish — retraksiya jiddiy xato, to‘qib chiqarish, soxtalashtirish, plagiat, ruxsat etilmagan takroriy nashr, jiddiy etik buzilishlar yoki baholash jarayonining ishonchliligi buzilishi sababli ishni ishonchsiz deb hisoblash uchun yetarli asoslar mavjud bo‘lganda amalga oshiriladi.

Xavotir bayonoti jiddiy, asoslangan shubhalar mavjud bo‘lib, tekshiruvning yakuniy natijalari hali olinmagan yoki tekshiruv sezilarli darajada kechikayotgan hollarda e’lon qilinishi mumkin.

Xabarnomada maqola aniqlanishi, qarorning asoslari va sanasi, uni kim qabul qilgani ko‘rsatilishi hamda asl nashrga havola berilishi kerak. Maqoladan ham xabarnomaga havola bo‘lishi lozim. Qaytarib olingan maqolaning maqomi aniq belgilanishi va nashr qaydi saqlanishi kerak. Ilmiy adabiyotdagi yozuvni asosli tuzatish uchun barcha mualliflarning roziligi majburiy shart emas.

Odatdagi retraksiya maqolani izsiz o‘chirib tashlashni anglatmaydi. Istisno holatlarda, matnni saqlash majburiy cheklovlarni buzsa yoki odamlarga jiddiy xavf tug‘dirsa, bibliografik qayd va tushuntiruvchi xabarnomani ruxsat etilgan hajmda saqlagan holda tegishli mazmundan foydalanish cheklanishi mumkin. Yangilanishlar mavjud kanallar orqali bog‘liq axborot xizmatlariga yetkaziladi.

↑ Mundarijaga qaytish

15Sun’iy intellekt va avtomatlashtirilgan vositalar

Sun’iy intellekt tizimlari muallif bo‘la olmaydi yoki qo‘lyozma uchun javobgarlikni o‘z zimmasiga ololmaydi. Mazmun, havolalar, ma’lumotlar va etik talablarga rioya etilishi uchun javobgarlik muallif sifatida ko‘rsatilgan shaxslarda qoladi.

Mualliflar matn yaratish yoki uni mazmunan jiddiy qayta ishlash, tarjima qilish, kod yoki tasvir tayyorlash yoxud ma’lumotlarni tahlil qilish uchun generativ sun’iy intellektdan foydalanishni oshkor qiladi. Vosita, uning versiyasi yoki foydalanilgan sana, maqsad va natijani tekshirish usuli ko‘rsatiladi. Tadqiqot tartib-taomillarida sun’iy intellektdan foydalanish Usullar bo‘limida, matn tayyorlashdagi yordami esa alohida bayonotda tavsiflanadi. Yangi mazmun yaratmaydigan odatiy imlo va tinish belgilarini tekshirish alohida oshkor etishni talab qilmaydi.

Yaratilgan intervyular, ishtirokchilarning javoblari, hujjatlar, manbalar yoki statistik natijalar haqiqiy tadqiqot materiali sifatida taqdim etilmasligi kerak. Huquqbuzarliklarni tasniflash, xavfni baholash, prognoz qilish yoki sud qarorlarini tahlil qilishda sun’iy intellektdan foydalanish ma’lumotlar sifati, xatolarni tekshirish, cheklovlar va ehtimoliy tizimli og‘ishlarni tavsiflashni talab qiladi.

Mualliflar, muharrirlar va taqrizchilar maxfiy qo‘lyozmalarni, shaxsga doir ma’lumotlarni yoki foydalanish cheklangan materiallarni ommaviy sun’iy intellekt xizmatlariga yuklamasligi kerak. Himoyalangan vositadan faqat ruxsat etilgan qayta ishlash tartibi, foydalanishning tegishli asosi va tahririyat talablariga muvofiqlik mavjud bo‘lganda foydalanish mumkin. Taqrizchilar ilmiy baholashni o‘zlari amalga oshiradi va taqrizlari uchun javobgar bo‘lib qoladi; tahririy qarorlar faqat avtomatlashtirilgan tizim asosida qabul qilinmaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

16Materiallarni oldindan tarqatish

Qo‘lyozma topshirilganda mualliflar unga aloqador preprintlar, dissertatsiyalar, taqdimotlar, hisobotlar va boshqa materiallarni oshkor qiladi hamda solishtirish uchun havolalar yoki nusxalarni taqdim etadi.

Preprint joylashtirish yoki natijalarni dissertatsiyaga kiritish avtomatik ravishda etikaga zid takroriy nashr hisoblanmaydi. Tahririyat mazmunning takrorlanish darajasini, ilmiy hissaning mustaqilligini, materialga bo‘lgan huquqlarni va oshkor etishning to‘liqligini baholaydi. Ilgari chop etilgan maqolani tarjima qilish yoki qayta nashr etish oldindan kelishuv, zarur ruxsatlar va asl manbani aniq ko‘rsatishni talab qiladi.

↑ Mundarijaga qaytish

17Tashqi yo‘riqnomalar

Ushbu siyosatni qo‘llashda quyidagilar hisobga olinadi:

• COPE Core Practices — COPEning asosiy amaliy tamoyillari;
• Ilmiy nashrlarda shaffoflik va ilg‘or amaliyot tamoyillari — COPE, DOAJ, OASPA, WAME;
• CRediT — hissa qo‘shuvchilar rollari taksonomiyasi;
• COPE: Mualliflik va sun’iy intellekt vositalari;
• COPE: Maqolalarni qaytarib olish bo‘yicha yo‘riqnoma;
• tadqiqot, ma’lumotlarni himoya qilish, mualliflik huquqi va hujjatlardan foydalanishga oid tatbiq etiladigan milliy va institutsional talablar.

Sohaga xos talablar muayyan tadqiqotning xususiyatiga qarab belgilanadi. Kriminologik yo‘nalish tadqiqot usullari qo‘shimcha tartibga solinadigan sohalarni qamrab olgan hollarda ishni maxsus etik baholashdan ozod qilmaydi.

↑ Mundarijaga qaytish

18Siyosatni boshqarish va aloqa

Tahririyat tomonidan tasdiqlangandan so‘ng siyosat jurnalning rasmiy veb-saytida e’lon qilingan sanadan kuchga kiradi. Sahifada kuchga kirish sanasi va oxirgi o‘zgartirish sanasi ko‘rsatiladi; muhim o‘zgarishlar va oldingi versiyalar haqidagi ma’lumotlar saqlanadi.

Yangi protsessual talablar siyosat kuchga kirgan sanadan qo‘llaniladi. Ilgari chop etilgan maqolalardagi xatolar yoki qoidabuzarliklar haqidagi asoslangan xabarlar ham tadqiqot o‘tkazilgan va nashr etilgan paytdagi holatlar hamda amaldagi talablarni hisobga olgan holda ko‘rib chiqiladi.

Murojaatni tahririyatga yo‘naltirish uchun muassis va noshirning umumiy aloqa manzili — info@uzkti.uz dan foydalanish mumkin. Xat mavzusida “Kriminologik faoliyat: nashr etikasi” deb ko‘rsatilishi kerak. Institutning aloqa ma’lumotlari uning rasmiy aloqa sahifasida berilgan.

Murojaatda maqola nomi, mavjud bo‘lsa DOI yoki havola, masalaning tavsifi va mavjud tasdiqlovchi ma’lumotlar keltirilishi kerak. Ishtirokchilarning shaxsga doir ma’lumotlari va foydalanish cheklangan materiallar dastlabki xatga ilova qilinmasligi lozim: xavfsiz uzatish tartibi alohida kelishiladi. Tahririyat yoki noshir xodimlariga oid murojaatlar manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan shaxsga yuboriladi.

↑ Mundarijaga qaytish